ლიტერატურა

ინტერვიუ რუს მწერალ ლუდმილა ულიცკაიასთან: “არც საზოგადოებისთვის მტკივნეულ თემებზე ვწერდი, არც ვდისიდენტობდი”

ლუდმილა ულიცკაია

რუსი მწერალი, რუსული ბუკერის (2001), მედიჩის პრიზის (1996), ჯუზეპე ასერბის (1998), დიდი წიგნის (2007), გრიანცე კავურის (2008) და სხვა ლიტერატურული პრემიების ლაურეატი. ავტორი რომანებისა: „კუკოცკის კაზუსი“, „დანიელ შტაინი, თარჯიმანი“, „მედეა და მისი შვილები“, პიესების კრებულისა „რუსული მურაბა და სხვა“, მოთხრობების კრებულებისა: „გოგონები“, „ჩვენი მეფის ხალხი“ და სხვა მრავალი ნაწარმოებისა. საფრანგეთის ლიტერატურისა და ხელოვნების ორდენის კავალერი.

_ თქვენ დაიბადეთ და გაიზარდეთ მოსკოვში. ბავშვობის რომელმა შთაბეჭდილებებმა და გატაცებებმა იმოქმედა იმაზე, თუ რას და როგორ წერთ?

_იცით, ყოველთვის ბევრს ვკითხულობდი. როდესაც კითხვა ბავშვობის ძირითადი გატაცებაა, სხვა გრძნობები და შთაბეჭდილებები უფერულდება. ამიტომაც, არც ისე მნიშვნელოვანია, მოსკოვში გავიზარდე, თუ რომელიმე სხვა ქალაქში. წიგნებთან დაკავშირებული ამბავი კი საინტერესოა. კომუნალურ ბინაში ჩვენთან ერთად ორი მონათესავე ოჯახი ცხოვრობდა. ბაბუაჩემმა და მისმა ძმამ მთელი ცხოვრება ერთ ბინაში გაატარეს. დერეფანში დიდი კარადა იდგა, რომელშიც ბაბუაჩემის ძმის მთელი „ოქროს ბიბლიოთეკა“ იყო განთავსებული, სრული რევოლუციამდელი გამოცემა ერთი მხრივ, მეორეხარისხოვანი საკითხავი, მაგრამ, ამავე დროს, საკმაოდ განსხვავებული იმისგან, რაც 50-იანი წლების საბჭოთა ბავშვს შეიძლებოდა რგებოდა წილად. ასე, ჩემი პირველი საკითხავი ფრიად არატრივიალური გახლდათ. რაც შეეხება უფროსების ბიბლიოთეკას, ის საკმაოდ ქაოტური იყო, ბევრი რამ საერთოდ არ გვქონდა. ჩემი გემოვნებაც, გარკვეულ წილად, არსებული წიგნების გავლენით ყალიბდებოდა. ვთქვათ, ძალიან ადრე წავიკითხე სერვანტესი,  როგორც კი კითხვა ვისწავლე მას ვეცი და მთელი წელი დამჭირდა წიგნის დასამთავრებლად. ლიტერარტურასთან ჩემი ურთიერთობა სასიყვარულო რომანის პრინციპით წარიმართებოდა: როგორც წესი, თვითონ აღმოვაჩენდი რომელიმე მწერალს, რადგან ჩემს განათლებასა და აღზრდას დიდად არავინ ხელმძღვანელობდა. მშობლები მეცნიერთანამშრომლები იყვნენ და მათი საზრუნავი უფრო დისერტაციები იყო. პირველი ავტორი, რომელმაც ჩემზე წარუშლელი შთაბეჭდილება დატოვა _ წელიწადნახევარი ვკითხულობდი და დღემდე თითქმის ზეპირად მახსოვს _ ო’ჰენრია. მისი მოთხრობები ჩემი უსაყვარლესი წიგნი იყო ასე მეოთხე, ან მეხუთე კლასში. ყოველდღე ვკითხულობდი და სხვა არაფერი მაინტერესებდა. შემდეგ გვერდით გადავდე და დიდი ხნით დავანებე თავი. შარშან გადავშალე და ეს იმედგაცრუება კი არ იყო, არამედ ბავშვობაში დაბრუნება. ბავშვის თვალით წავიკითხე და ისევ ძალიან მაღალი შეფასება მივეცი. შემდეგი აღმოჩენა, რომელიც ო’ჰენრის უშუალოდ მოჰყვა, იყო აბსოლუტურად უცნობი მწერალი, ნაპოვნი თაროების სიღრმეში. ნაცრისფერი, 1934 წელს, ოგიზის მიერ გამოცემული წიგნაკი სათაურით „Сестра моя жизнь“. ასე დამრჩა შთაბეჭდილება, რომ პასტერნაკი პირადად ჩემ მიერ აღმოჩენილი ავტორია. ის ძალიან მომეწონა და დიდი ხნით მიიპყრო ჩემი ყურადღება. ძალიან მესიამოვნა, როდესაც ერთმა მეგობარმა ეს წიგნი ვილნიუსიდან ჩამომიტანა, სწორედ ის, 1934 წლის ნაცრისფერყდიანი გამოცემა. შემდეგ იყო „ლუვერსის ბავშვობა“, 13 წლის გოგონასათის საკმაოდ რთული საკითხავი… და კიდევ ერთი წიგნი თაროების სიღმდიდან _ „დეკამერონი“, პასტერნაკის მსგავსად, ბავშვების თვალს გარიდებული. შემდეგი დიდი აღმოჩენა თავს უნივერსიტეტში სწავლისას დამატყდა. ჩემთან ერთად ერთი რუსული წარმოშობის კანადელი სწავლობდა, სხვათა შორის, მერე შპიონობა დააბრალეს და გააძევეს… მისი წყალობით ჩემს ხელში კიდევ ერთი სრულიად უცნობი მწერლის წიგნი აღმოჩნდა _ ნაბოკოვის „Приглашение на казнь». ისეთი შეგრძნება დამეუფლა, თითქოს ახალ სამყაროში აღმოვჩნდი. იქამდე არ ვიცოდი, თუ შეიძლება მომხდარიყო ასეთი რამ. იმ მომენტისათვის თანამედროვე ლიტერატურა სწორედ ნაბოკოვის და არა პლატონოვის საშუალებით გავიცანი, თუმცა ეს ავტორი თითქმის პარალელურად გამოჩნდაჩემს ცხოვრებაში. პლატონოვი და ნაბოკოვი _ ორი სრულიად განსხვავებული მწერალი და აბსოლუტური გენიოსი. ცნობილი პლატონოვი _მაშინ მას რუსეთში გამოსცემდნენ_ დაუბცნობი ნაბოკოვი. მეამაყება, რომ ასეთი აღმოჩენები დამოუკიდებლად გავაკეთე, საკმაოდ გამოუცდელმა ადამიანმა. მრავალი წელი ნაბოკოვის დიდი მოტრფალე ვიყავი და მხოლოდ ახლა შემიძლია ვთქვა, რომ ცხოვრების ეს პერიოდი, ალბათ, დათავრდა. ძალიან საინტერესო თემაა, რით განსხვავდება ნიჭიერი მწერალი გენიალურისაგან. მაშინ, იმ შორეულ დროში ამ კითხვაზე შემდეგი პასუხი მქონდა: გენიალური მწერალი ადამიანის სამყაროს აფართოვებს. რაღაცას, რაც ენობრივ სივრცეში ჯერ გამოუთქმელი იყო, გენიოსი გამოთქვამს, ასე ფართოვდება ცნობიერება და გენიოსის მიერ განვლილი გზა ჩვეულებრივი ადამიანებისათვისაც იხსნება. ასე იყო ნაბოკოვის შემთხვევაში. რასაკვირველია, ასე ხდება დღესაც, თუმცა ჩვენს დროში ადამიანები მიზანმიმართულად „ახმოვანებენ“ ჯერაც გამოუთქმელს. მეოცე საუკუნე ასეთ მიზანს არ ისახავდა, სულ მცირე 50-იან წლებში მე ამას ვერ ვგრძნობდი. შესაძლოა, ვცდები… უნდა ითქვას, რომ კითხვის ბედნიერება ახლა ბევრად იშვიათად მეწვევა. შეიძლება, ასაკობრივი გამოლენჩების ბრალია, ან იქნებ არაფერი მხვდება ჭეშმარიტად შთამბეჭდავი. ყოველ შემთხვევაში, ბავშვობაში კითხვა ძალიან მნიშვნელოვანი იყო. რა თქმა უნდა, იყო ეზო, მძიმე გარემოებები. მე 43 წელს დავიბადე, ანუ სტალინის რომ მოკვდა, ათი წლის ვიყავი. დედა ბიოქიმიკოსად მუშაობდა და მაშინ სამსახურიდან გამოაგდეს. შიშის, ხიფათის გრძნობას, რომელიც უფროსებისგან მოდიოდა, ასევე დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა. ჩემი პირველი მოთხრობები, რომლებიც საკმაოდ გვიან დავწერე, მეტ წილად სწორედ ბავშვობასთან, იქ დაბრუნებისა და მისი ხელახალი განაზრების აუცილებლობასთანაა დაკავშირებული… ჩემთვის ეს ძალიან სასარგებლო იყო. მე ვარ ადამიანი, რომლის ცხოვრებაში შიშების რაოდენობა თანდათან მცირდება. ბუნებითაც ძალიან მშიშარა არ ვარ: ვაცნობიერებ, რომ შიში არის ისეთი რამ, რაც უნდა გადალახო, დაძლიო… ამიტომაც ბავშვობაში ხელმეორედ, თუნდაც გონების ძალით დაბრუნებას ჩემთვის, ალბათ, თერაპევტული მნიშვნელობაც ჰქონდა.

_თქვენ ახსენეთ, რომ წერა საკმაოდ გვიან დაიწყეთ… რამდენადაც ვიცი, ბიოლოგი იყავით და პროფესიონალი მწერალი მხოლოდ ოთხმოციან წლებში გახდით…

_ ის, რასაც „შეგირდობის ხანას“ უწოდებენ, ჩემ შემთხვევაში ოცდაათ წელს გაგრძელდა. აქედან პირველი სამი, დაწყებული 1979 წლიდან, როდესაც ბიოლოგებმა გამაგდეს, ებრაელთა კამერულ მუსიკალურ თეატრში ვმუშაობდი, ლიტერატურის განყოფილების გამგედ. მერე თეატრიდანაც წამოვედი და მთელი ოთხმოციანი წლების განმავლობაში სხვადასხვა ჟანრის ლიტერატურულ საქმიანობას ვეწეოდი: ვწერდი ინსცენირებებს საბავშვო თეატრისათვის, რადიოსათვის, პიესებს თოჯინების თეტრისთვის… შეიძლება ითქვას, რომ ჩემი ერთადერთი პროფესიონალური შეხება ლიტერატურასთან იყო სემინარი კინოს სახლში, სადაც ახალგაზრდები მულტფილმებისათვის სცენარის წერას სწავლობდნენ. მიკროდრამატურგია მწერლისათვის ძალიან მნიშვნელოვანი რამაა. როგორც ფრაზა სიტყვებისაგან, ისე ნებისმიერი წიგნი დრამატურგიული ეპიზოდებისაგან შედგება. მნიშვნელოვანია იცოდე, თუ როგორ ააგო ისინი. დღემდე ეჭვის თვალით ვუყურებ „ცნობიერების ნაკადს“. ვფიქრობ, მისი გამოყენებით შექმნილი ლიტერატურა ან გენიალური უნდა იყოს, ან საერთოდ არ უნდა არსებობდეს. დრამატურგია კი ტრადიციული ლიტერატურის საფუძველია… ვწერდი სტატიებს, რეცენზიებს. ვთარგმნიდი ლექსებს ბწკარედის მიხედვით… ორ პატარა ბავშს ვიყავი დაშორებული. უარს არ ვამბობდი არანაირ ლიტერატურულ სამუშაოზე გარდა იმისა, რომელსაც აშკარად საბჭოთა იდეიოლოგიის სუნი ასდიოდა. არა იმიტომ, რომ უანგარო ვარ, უბრალოდ, არ შემიძლია ვაკეთო ის, რაც არ მინდა. არც ისე პრინციპული ადამიანი ვარ, მაგრამ ამგვარი საქმე მეზიზღებოდა და ვერც ვკიდებდი ხელს. როგორც სინიავსკი ამბობდა: „საბჭოთა ხელისუფლებასთან მხოლოდ ესთეტიკური უთანხმოება მაქვს“… ასე გრძელდებოდა ჩემი პირველი კრებულის გამოსვლამდე, რომელიც ჯერ საფრანგეთში დაიბეჭდა, ფრანგულ ენაზე, და მხოლოდ შემდეგ _ რუსეთში. ეს ყველაფერი კონკიას ისტორიას ჰგავდა… მოთხრობები წასაკითხად მივეცი მეგობარს, რომელიც საფრანგეთში ცხოვრობდა. იმან _ თავის ფრანგ მეგობარს, რომელმაც მიიტანა ისინი „გალიმარში“; მათ სამ პირს გაუგზავნეს სარეცენზიოდ, სამივე შეფასება დადებითი იყო და მე მივიღე შემოთავაზება გამომცემლობისაგა. „გალიმარსაც“ არასდროს გამოუცია  პირველი წიგნი ავტორისა, რომელსაც იქამდე არც ერთი პუბლიკაცია არ ჰქონია. საოცარი ისტორიაა, ალბათ, ვარსკვლავებს ასე სურდა… ამასთან, ლიტერატურული კავშირები, ნაცნობობა არაფერშუაშია, რადგან იმ დროს მოსკოველი ბიოლოგების წრეში ვტრიალებდი. შემდეგ მხატვარს გავყევი ცოლად და ყველაფერი შეიცვალა. ფრანგულ გამოცემას მოჰყვა პუბლიკაციებუ რუსულ ჟურნალებში. სტარტისათვის ხელსაყრელი დრო იყო, რადგან საბჭოთა სტრუქტურა სწრედ იმ პერიოდში ინგრეოდა. მე დაკავებული ვიყავი იმით, რასაც „წყნარ ლიტერატურას“ ეძახიან: არც საზოგადოებისთვის მტკივნეულ თემებზე ვწერდი, არც ვდისიდენტობდი… ვერ ვიტყვი, რომ ვინმეს ძალიან ვაინტერესებდი. ზოგი ნაწარმოები გადიოდა, ზოგი _ არა. აღსანიშნავი იყო 91 წლის „ოგონიოკში“ მოთხრობა „ბრონკას“ პუბლიკაცია. 1994-ში კი, „გალიმარის“ კრებულთან ერთად გამოვიდა ჩემი პირველი წიგნი რუსეთში… ასე რომ არც ისე ხანგრძლივი კარიერა მაქვს. გარდა ამისა, გვიან დავიწყე და, შესაბამისად, არავის ვეჯიბრებოდი. ყველა ჩემი თანატოლი კოლეგა უკვე ჩამოყალიბებული და ცნობილი მწერალი იყო. სასაცილო იქნებოდა გავჯიბრებოდი, მაგალითად, ლუდმილა პეტრუშევსკაიას, რომელიც ასპარეზზე ჩემი გამოსვლის მომენტისთვის უკვე ნამდვილი ოსტატი იყო, რომელსაც ლიტერატურაში ბევრი რამ ჰქონდა გაკეთებული. სიმშვიდე ჩემი მთავარი მოკავშირე იყო: არასდროს ვნერვიულობდი. როდესაც რამე გამომდიოდა, ამას შემთხვევით გამართლებად აღვიქვამდი. ახლაც ასე ვარ: არავის ვეკიბრები, არსად მოხვედრას ვჩქარობ. და ეს ჩემთვის დიდი ბედნიერებაა. მქონდა მომენტი ცხოვრებაში, როდესაც ყველაფერი დამემსხვრა. დავშორდი ქმარს, დავრჩი ორი მცირეწლოვანი ბავშვით მარტო. ბიოლოგია  ჩემთვის დამთავრდა, თუმცა ეს ჩემი ბრალი არ იყო: სხვისი ხელნაწერი იპოვეს და  მე სამსახურიდან გამაგდეს. ჩემით არ წამოვიდოდი, უნივერსიტეტში სწავლა და ზოგადი გენეტიკის ინსტიტუტში მუშაობა ძალიან მაინტერესებდა… აბსოლუტური სიცარიელის შეგრძნება მქონდა და ამ მდგომარეობის დადებით მხარეებს სრულად ვაცნობიერებდი. ნულოვანი წერტილიდან დაწყება უფრო ადვილია და მეც ხელახლა დავიწყე. მაშინ აღმოვჩნდი თეატრში… შესაძლოა იმის ცოდნა, თუ როგორ შეიძლება დაგლეწოს ცხოვრებამ, ერთი გზიდან მეორეზე მოგისროლოს, მეხმარება ჩემს სამწერლო საქმიანობაში სიმშვიდე შევინარჩუნო. კარგად ვიცი: ეს დამთავრდება _ რამე სხვა დაიწყება. თუ ძალა და შესაძლებლობა მექნება, მესამე საქმესაც მოვკიდებ ხელს და ეს სრულებითაც არ მაშინებს…

_თქვენი უკვე დაწერილი და გამოცემული წიგნებიდან ყველაზე მეტად რომელი მოგწონთ?

_ვერ ვიტყვი, რომ რომელიმე განსაკუთრებით საყვარელია. უბრალოდ, არის რაღაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი. მაგალითად, მოთხრობა „ერი რჩეული“. საკითხი აღმოჩენის მასშტაბზეა დამოკიდებული. ყოველთვის, როდესაც სულ მცირე რამესაც კი წერ, იქ შენი პირადი აღმოჩენა უნდა იყოს, წინააღმდეგ შემთხვევაში ეს უაზრობაა. ამ თვალსაზრისს შეიძლება შეეკამათო, მაგრამ ის ჩემს პიროვნულ დამოკიდებულებას შეესაბამება. რაღაც შინაგანი აღმოჩენა აუცილებლად უნდა მოხდეს. მკითხველმა შეიძლება ის არც იგრძნოს, მაგრამ მწერლისათვის ამგვარი აღმოჩენის გარეშე შემოქმედება უინტერესოა… მოთხრობაში „ერი რჩეული“ არის აღმოჩენა. კიდევ აღსანიშნავია მოთხრობა „გენელე-მეჩანთე“, დედაბერზე, რომელიც მთელი ცხოვრება ჩანთით დადიოდა. იქაც არის ჩემი პირადი აღმოჩენა. თუმცა, სულაც არ ვამბობ, რომ ეს მოთხრობები საუკეთესოა, რაც კი დამიწერია. ჩემ მეგობრებსა და მკითხველებს შორის არიან ისეთები, ვისაც საუკეთესოდ მიაჩნია „მხიარული გასვენება“. ჩემი უახლოესი მეგობარი კი თვლის, რომ ეს წიგნი არ გამომივიდა. ამიტომ შეფასების იმედად ყოფნა არ არის სწორი. განსაკუთრებით, თუ თანამედროვე რუსულ ლიტერატურუს კრიტკას გადაავლებ თვალს. რამდენიმე სტატიის წაკითხვა საკმარისია, რომ მიხვდე: მკითხველისა და კრიტიკოსის აზრი შეიძლება იცოდე, მაგრამ ამ აზრით არც ერთ შემთხვევაში არ უნდა იხელმძღვანელო. ძალიან იშვიათად მიმიღია შენიშვნა, რომლის შემდეგაც დავფიქრებულვარ _ რამე არასწორად ხომ არ გავაკეთე.

_შეგიძლიათ, თუნდაც დაახლოებით მოხაზოთ თქვენი თემების წრე_ რაზე წერთ? პოეტებს ასეთ შეკითხვას ვერ დაუსვამ, ისინი ყოველთვის „ყველაფერზე“ წერენ. რაც შეეხება პროზაიკოსებს, მათ შემთხვევაში საქმე სხვაგვარადაა, თუ ვცდები?

_ პოეტების მსგავსად, ჭირივით მეზარება ეს შეკითხვა. საქმე ისაა, რომ ის რაც გვერდით მხედველობაში ხვდება ხშირად ყველაზე საინტერესოა. მიდიხარ გარკვეული მარშრუტით, „ა“ წერტილიდან „ბ“ წერტილში და მიზანს აღწევ კიდეც, მაგრამ ამ მოგზაურობაში ყველაზე არსებითი ის აღმოჩნდება ხოლმე, რაც მარჯვნივ, ან მარცხნივ გვერდითმა მხედველობამ დააფიქსირა. ალბათ, თვალი ისე მაქვს მოწყობილი, რომ აღმოჩენის ბედნიერებას სწორედ ერთი შეხედვით უმნიშვნელო რაღაცები მანიჭებს… ამიტომ, რა თქმა უნდა, შემიძლია უხეშად, მოკლედ გითხრათ, მაგალითად, რის შესახებაა საკმაოდ რთული რომანი „კუკოცკის კაზუსი“, მაგრამ ყველა მარტივი წინადადება, რომელსაც წარმოვთქვამ არაზუსტი იქნება და, მეტიც, ჩემთვის შეურაცხმყოფელი. როდესაც პირველად მივიტანე რომანის ხელნაწერი რუსულ გამომცემლობაში, რედაქტორმა მოსაწყენი ხმით მკითხა: „რის შესახებაა?“ მახსოვს, ძალიან გავბრაზდი. „პროფესიონალი ხართ. გიტოვებთ ხელნაწერს. წაიკითხავთ და გაიგებთ, რის შესახებაცაა.“ ეს აბსოლუტურად არ შეესაბამებოდა ჩემს იმიჯს გამომცემლობაში… ყველამ ვიცით განსხვავება „რასა“ და „როგორს“ შორის. ახალი სიუჟეტები არ არსებობს, ყველაფერი დიდი ხნის წინ დამუშავებულია… ძალიან ზოგადად შემიძლია ვთქვა, რომ ვრჩები ბიოლოგად, ანთროპოლოგად. ყველაფერი, რაც ადამიანს ეხება _ ანთროპოლოგიაა. მე საკუთრივ პრობლემები, მოვლენები და იდეები კი არ მაინტერესებს, არამედ ადამიანის კავშირი ამ პრობლემებთან, მოვლენებთან და იდეებთან. ყველა ვიცნობთ დღევანდელი ლიტერატურის ერთ საკმაოდ მყარად ნაგებ ნაწილს, რომელიც საერთოდ არ ეხება ადამიანს. ეს მე არ მაინტერესებს. ჩემი ინტერესის ძირითადი საგანი ადამიანია. ეს იგივეა, რაც გენეტიკოსის პროფესია. გუშინ ფერმენტებს შევისწავლიდი, დღეს ვაკვირდები სხვა თვისებებს, რომლებიც ასევე ადამიანს ეხება, ასევე ცვალებადი და იდუმალია. ამ მხრივ, ჩემი აზრით, მეცნიერებასა და ხელოვნებას საერთო ძირი აქვს…

ესაუბრა მარინე გიორგაძე

თარგმნა ნიკოლოზ აგლაძემ

კომენტარები

კომენტარი