ლიტერატურა

დოდონა კიზირია – ოთარაანთ ქვრივი – ქართველი ქალის ზნეობრივი იდეალი

დაიბეჭდა გაზეთ „ლიტერატურულ საქართველოში“

27 ნოემბერი, 1992

,,ოთარაანთ ქვრივი“ სხვაგან თუ არა, საქართველოში მაინც ბევრჯერ არის წაკითხული, განმარტებული და ინტერპრეტირებული, ხოლო მის შესახებ გამოთქმული აზრი, კი მრავალმხრივი და მრავალჯერ განხილული და სათანადოდ დაკანონებული. ის, რაც საზოგადოებრივი ან აღმზრდელობითი თვალსაზრისით საჭიროდ ან სასარგებლოდ იქნა ცნობილი, იბეჭდებოდა ჟურნალებში, ალმანახებში და სახელმძღვანელოებში, ისწავლებოდა სკოლებში, ინსტიტუტებში და.

მე არ ვაპირებ ჩემი ანალიზი დავუპირისპირო „ოთარაანთ ქვრივის“ რომელიმე ადრინდელ ინტერპრეტაციებს. არც იმის პრეტენზია მაქვს, რომ ამ ანალიზს „უფრო სწორი და ღრმა“ გაგების მნიშვნელობა მივანიჭო. ჩემი მიზანია მკითხველის ყურადღება წარვმართო ამ მოთხრობის ზოგიერთი ასპექტის მიმართ, რაზედაც ყურადღება, რამდენადაც ვიცი, არც ისე ხშირად ყოფილა გამახვილებული. მინდა ხაზგასმით აღვნიშნო, რომ ეს მხარეები ჩემთვის საინტერესოა უმთავრესად არა როგორც ლიტერატურულ-ესთეტიკური, არამედ როგორც სოციალურ- ფსიქოლოგიური ფენომენი, რომელიც ჩვენს შეგნებაზე დღესაც მოქმედებს და მნიშვნელოვნად განაპირობებს ჩვენს მორალურ-ეთიკურ შეფასებებს. ამასთან დაკავშირებით, მე მაინტერესებს რამდენად სრულია მკითხველის (ამ ცნების ფართო გაგებით) შეგნებაში მთავარი პერსონაჟის დაკანონებული პორტრეტი და მისი რა მხარეები დარჩა უგულვებელყოფილი ან „წაუკითხავი“. სხვა სიტყვებით რომ ვთქვათ, ისეთი რთული სტრუქტურის ტექსტიდან, როგორიც ლიტერატურული ნაწარმოებია, მნიშვნელობების რომელი კოდი იქნა რეალიზებული მკითხველის შეგნებაში და რომელი არა.

ეჭვგარეშეა, რომ ჩვენთვის ოთარაანთ ქვრივთან შედარება უდრის ქალის მორალური ღირსებების მიმართ გამოხატულ უმაღლესი ხარისხის კომპლიმენტს. ამით სულაც არ მინდა ვთქვა, რომ მეოცე საუკუნის მეორე ნახევარში, საქართველოში ქალის საზოგადოებრივი როლი და მორალური სახე მეცხრამეტე საუკუნის მოდელებით განისაზღვრება. ჩემის აზრით, ჩვენთან ქალები თავიანთი განათლებით, საქმიანობით, ცხოვრების სტილით, არაფრით არ ჩამოუვარდებიან და ზოგ შემთხვევაში უფრო მაღლა დგანან, ვიდრე ევროპისა და ამერიკის ნებისმიერ ქვეყანაში. მაგრამ, როგორც მრავალგან ჩატარებული სოციოლოგიური შესწავლის შედეგები გვიჩვენებს, საზოგადოებრივი პრაქტიკა და საზოგადოებრივი მორალი ყოველთვის არ ემთხვევა ერთმანეთს და ხშირად პირველი მეორეს მთელი თაობით და ზოგჯერ ორი თაობითაც უსწრებს წინ. ეს იმას ნიშნავს, რომ ესა თუ ის საზოგადოება შეიძლება მნიშვნელოვნად მომთმენი იყოს გარკვეული მოქმედების, გემოვნების, ჩვევების (განსაკუთრებით ახალგაზრდობასა და ქალებთან დაკავშირებით) მიმართ, მაგრამ გამონაკლისად ან აბერაციად მიაჩნდეს იგი და გაცნობიერებულად თუ გაუცნობიერებლად ნეგატიურად აფასებდეს მას. ეს ნეგატიური განწყობა თავს იჩენს ჩვენი საქმიანობის სხვადასხვა სფეროში და, რასაკვირველია ენაში. ეს სხვაობა განსაკუთრებით ცხადი ხდება მაშინ, როდესაც გარკვეულ ჩარჩოებში ჩამოყალიბებული საზოგადოებრივი ცხოვრება მკვეთრად ირღვევა და კალაპოტიდან ამოვარდება ხოლმე და ამის გამო ენა, დისკურსია უმეტეს შემთხვევაში განსაკუთრებით ემოციურ-ორატორული, „პოეტური“ ხდება და კარგავს ლოგიკურ სიმკაცრეს.

ენა, ამბობს ჰაიდეგერი, ყოფიერების სახლია. ენა არა მხოლოდ გამოხატავს, იგი წარმართავს და აყალიბებს კიდეც ჩვენს შეგნებას, იგი ჩვენი აზროვნების მატერიალურ-ობიექტივირებული არსებობის ფორმაა, ანუ ჩვენ ვართ ის, რასაც ვამბობთ. აი, მაგალითად, გასული ივლისის ერთ ქართულ გაზეთში ერთი ქართველი პოეტი (რომლის პოეტურ ნიჭს უსიტყვოდ ვაღიარებ) სქესობრივი როლების, მისი აზრით, სავალალო აღრევას აღნიშნავს იმით, რომ ამბობს, „ზოგი ქალი სვამს და ქაჩავს, ზოგი კაცი ქსოვს და ართავსო“. ამ სტრიქონის მორალი ის არის, რომ ქალმა ქალის საქმე უნდა აკეთოს და კაცმა კაცის. მაგრამ ეს თუ ასეა, არ უნდა გვყავდეს ქალი მეცნიერი, რეჟისორი, ინჟინერი, არქეოლოგი.

როგორიც არ უნდა იყოს თითოეული ჩვენთაგანის შინაგანი განწყობა, პოეტის მიერ პაროდირებული მოვლენების მიმართ, ფაქტი ის არის, რომ თანამედროვე ქართული საზოგადოება მათ, როგორც წესი, არ გმობს. ჩვენმა შეგნებამ თითქოს უკვე გადახარშა გარკვეულ საქმიანობასა და ჩვევებზე ტაბუს დარღვევა, მაგრამ ენა, ჯერ კიდევ ინარჩუნებს გამოვლილი ეტაპების შეხედულებებს. ამ მხრივ, მართლაც ნიშანდობლივი და მართებულია თანამედროვე ფრანგი ფილოსოფოსის, ფსიქიატრისა და თეორეტიკოსის, ჟაკ ლაკანის მიერ ლიტერატურული ენის ფუნქციის შედარება სიზმრის ფროიდისეულ განმარტებასთან. მასში აირეკლება შეგნების მიერ გამოდევნილი და სიმბოლიკაში „გაუცხოვებული“ სურვილები. ჩვეულებრივ საუბარში შეიძლება არ ვთქვათ ის, რასაც ლექსში ვიტყვით. ლექსი კი, როგორც სიზმარი, „არ ითვლება“.

საქართველოში ტრადიციული მორალური კოდით განსაზღვრული იდეალური სქესობრივი მოდელების რღვევა, კარგა ხანია დაიწყო, მაგრამ მან განსაკუთრებული ყურადღება მიიქცია უკანასკნელ ხანებში მიმდინარე მოვლენების პროცესში, რომელშიც ძალზე აქტიური და ხშირად ოდიოზური როლი ითამაშეს ქალებმა. მათი მოქმედება საზოგადოებისთვის იმდენად შემაშფოთებელი აღმოჩნდა, რომ ამ მოვლენას „ქალების გამამლება და კაცების გადედლება“ დაერქვა და ეს მეტაფორული დეფინიცია მოარულ ფრაზად გადაიქცა.

რათა განვიხილოთ რამდენად მართებული ან უმართებლო, მოსალოდნელი ან მოულოდნელია ამგვარი გადახრა და დაშორება, მინდა „ოთარაანთ ქვრივის“ ტექსტში „წაკითხული“ და „წაუკითხავი“ მნიშვნელობები შევადარო ერთმანეთს, როგორც „ცხადი“ და „სიზმარი“. წლების განმავლობაში პირველი მნიშვნელობების აქტივაცია ხდებოდა ჩვენი შეგნების გაცნობიერებულ, „ცენზურირებულ“ დონეზე და იგი გამოხატავდა საზოგადოების მიერ აღიარებულ „მოწინავე“ ფასეულობებს, წაუკითხავი მნიშვნელობები კი იმ არქაულ ფენებს, რომლის გააზრება არ გვსურს, ვინაიდან მისი აღიარებისთვის ჯერ მზად არა ვართ, ან ისე „ბუნებრივად“ მიგვაჩნია იგი, რომ ვერც კი აღვიქვამთ.

ამისთვის საჭიროდ მიმაჩნია, პირველ ყოვლისა მოთხრობის სათაურის, როგორც მნიშვნელოვანი სიმბოლო-სიგნიფიკატის დეკონსტრუქცია. ეს სახელწოდება ქალის ვინაობის აღმნიშვნელია, მაგრამ ისეთგვარად, რომ გამოტოვებულია ქალის სახელი, რაც უფლებას გვაძლევს ვთქვათ, რომ მისი სინონიმი შეიძლება იყოს „უსახელო ქალი“. მით უმეტეს, რომ არა თუ სათაურში, მთელ მოთხრობაში ერთხელაც არ არის ნახსენები, რა ჰქვია ამ პიროვნებას. მისი ქმრის სახელს კი მთხრობელი გვაუწყებს, თუმცა მოქმედების დაწყების მომენტში თევდორე უკვე ოცი წლის მკვდარია და არავითარ როლს არ თამაშობს ფაბულის განვითარებაში. იგი მხოლოდ მისი ერთგული ცოლის ხსოვნისა და სიყვარულის ობიექტია. მაშასადამე, აქ შეიძლება გამოვყოთ დისკუსიაში გაუცნობიერებლად ნაგულისხმევი პირველი კორელატი: უსახელო ცოლი – სახელიანი ქმარი. ეს კი ქალს, მიუხედავად მისი ყველა ღირსებისა, უფრო დაბალ დონეზე აყენებს, ვიდრე კაცს; მამაკაცი მკვდარიც კი სახელის ღირსია და სახელით მოიხსენება, ცოცხალი ქალი კი არა. ამასთან ერთად, მოთხრობის სათაურშივე ქალი განსაზღვრულია, როგორც კუთვნილება; იგი ოთარაშვილების ოჯახის, ანუ ოთარაანთ ქალია, ხოლო მისი საკუთარი გვარი ისევე უცნობია ჩვენთვის, როგორც სახელი. სათაური შეიცავს გრამატიკული სტრუქტურის იმ მოდელს, რომლითაც გამოიხატება საერთოდ ნებისმიერი საგვარეულო საკუთრება, სულიერი თუ უსულო: ნასყიდაანთ კამეჩი, თორნიკაანთ ვენახი და ასე შემდეგ. კაცი რომ იყოს დაქვრივებული, მას ოთარაანთ ქვრივად ხსენებას ვერავინ გაუბედავს, ვინაიდან იგი თვითონ არის ოთარაშვილი, გვარის წარმომადგენელი, ოჯახის უფროსი და ბატონ-პატრონი. ამგვარად, მეორე კორელატია: კაცი მფლობელი – ქალი საკუთრება. მთელი მისი სიამაყისა და შეუპოვარი ხასიათის მიუხედავად, ოთარაანთ ქვრივი ოთარაშვილების საკუთრებად არის წარმოდგენილი, ამ საკუთრებად არის თანასოფლელებისთვის ცნობილი, ხოლო ლიტერატურულ ინტერპრეტაციებსა და ანალიზებში შარავანდედმოსილი, რაც არც ქვრივსა და არც მკითხველს, მგონი სრულებით არ აწუხებს.

კიდევ ერთი სემიოტიკური მნიშვნელობის ელემენტი, რომელიც სათაურშივეა ჩაქსოვილი, არის მორალური კოდის უკიდურესი სიმკაცრე, თითქმის მონასტრული ასკეტიზმი, დაკავშირებული პერსონაჟის ძაძებით მოსილ ფიგურასთან.

დღეს ამგვარ ასკეტიზმს, რასაკვირველია ქალისგან არავინ ელის და ეთიკური კოდიც საგრძნობლად შერბილებულია. მიუხედავად ამისა, ქართულ საინფორმაციო მედიუმში (გაზეთი, რადიო, ტელევიზორი და ა.შ.) ამოკითხული და მოსმენილი ზოგიერთი კომენტარი მაფიქრებინებს, რომ ჩვენს შეგნებაში შავებში ჩაცმული, ანუ დარდით, გლოვით დამძიმებული ქალი ეხლაც „მანდილოსნობის“ უმაღლესი განსახიერების იდეასთან არის დაკავშირებული და თითქმის გაიგივებული ჭეშმარიტი ქართველი დედის სახესთან. აქ მინდა მოვიყვანო ციტატა ორიოდე თვის წინ გამოსული გაზეთიდან, მაგრამ ვინაიდან იქ აღწერილი ამბები პოლიტიკურად დაძაბულ სიტუაციას ეხება, არც სტატიის სათაურსა და არც მის ავტორს არ დავასახელებ. ჩემი მიზანია აღვნიშნო მხოლოდ ის, თუ როგორ არის წარმოდგენილი ქალის სახე, იმდენად, რამდენადაც ეს ჩემი საუბრის საგანს ეხება. სტატიაში აღწერილია (მოკლული შვილის დედა: „თავდახრილი, თავაუწევლად, მძიმედ, ძლიან მძიმედ ადის სცენაზე ძაძებით მოსილი ქალბატონი“… როგორც შემდეგ ვგებულობთ, ამ ჭეშმარიტად უდიდესი ნებისყოფისა და სულგრძელობის მქონე ქალბატონმა მოითხოვა გაეთავისუფლებინათ მისი შვილის მკვლელობაში ეჭვმიტანილი ოთხი ახალგაზრდა, ვინაიდან მკვლელი მხოლოდ ერთი იყო და დანარჩენები ცოდვა არიანო. „რა სიმართლეა! რა ახალი ოთარაანთ ქვრივია!“ წერს ავტორი. ეს მართლაც ისეთი შთამბეჭდავი და კეთილშობილი პორტრეტია, რომ ძნელია შინაარსიდან ფორმაზე და ასახვის მეთოდზე გადავიტანოთ ყურადღება. მე კი სწორედ ეს ენობრივი სიგნიფიკაციის მხარე მაინტერესებს, რადგან მასში არეკლილია სტატიის დისკურსიის გარეთ მდებარე მორალური ფასეულობების შკალა, რომელზედაც ავტორი მიგვითითებს.

იმისათვის, რათა შეურყვნელი ტრადიციული მოდელის ეს იდეალური სახე კიდევ უფრო მეტად იყოს აქცენტირებული, ავტორი აღწერს მეორე ქალს, რომლის საქციელი მის აღშფოთებას იწვევს: „ქალი ჭრელი კაბით, ეტყობა პირადად მას უბედურება არ შეხებია, შავები არ აცვია. შუა ხანს გადაცილებული, მაგრამ ენერგიული, იმპულსური ჟესტიკულაცია, ჩახლეჩილი ხმა. თეთრი თვალები სიძულვილივით ცივი, თავგადაგლეჯილი მოვარდნილა დავალების შესასრულებლად …“. ვინაიდან ეს ორი პორტრეტი შეგნებულად არის ერთმანეთს დაპირისპირებული, ისინი ვერბალურ კონტრასტებზეა აგებული: თავდახრილი, თავგადაგლეჯილი, მძიმედ, დინჯად სიარული -ენერგიული, იმპულსური ჟესტიკულაცია და, რაც მთავარია, ძაძები – ჭრელი კაბა, ის ფაქტი, რომ ამ ქალს უბედურება არ შეხვედრია და შავები არ აცვია, თითქმის ბრალდებად ჟღერს. თუ უბედურება არ შეხებია, არც უნდა მოსულიყო, ხოლო უბედურება რომ შეხებოდა, უნდა მოსულიყო „თავდახრილი, თავაუწევლად, მძიმედ, ძალიან მძიმედ“ და, რასაკვირველია, ძაძებში ჩაცმული. მე წამიკითხავს ზემოთ მოხსენებულ სტატიაში აღწერილი ამბების სხვა ვარიანტები, სხვა თვითმხილველთა მიერ მოთხრობილი და თითქმის ყველგან ლაპარაკია სწორედ შავკაბიანი, შავადშემოსილი ქალების აგრესიულ, მორალურად მიუღებელ საქციელზე, მაგრამ ავტორმა ასობით შაოსან ქალში სწორედ ის ფეროვანი აირჩია, ვინაიდან ჟურნალისტური ხელოვნების თვალსაზრისით ბინარული ოპოზიციები უკეთესად „მუშაობს“, უკეთესად ავლენს კონტრასტს ამ ორ სახეს შორის და ამით კიდევ უფრო ნათელს ხდის არა იმდენად ავტორის მიერ გადმოცემულ ინციდენტს რეპორტაჟს, არამედ მის მიერ დანახულის მორალურ განსჯას: ძაძით მოსილი ქალბატონი – ჭრელკაბიანი ქალი, მგლოვიარე დედა – უდარდელი დედაკაცი; კეთილშობილი მანდილოსანი – ანჩხლი ფურია. ეჭვი არ მეპარება, რომ ავტორის მთავარი მიზანი იყო გარკვეული პოლიტიკური მნიშვნელობის მოვლენის გაშუქება და არა ქალთა პორტრეტების შექმნა, მაგრამ მისი დისკურსია ამ ორი პერსონაჟის გარშემო არის კონცენტრირებული და მასში ნათლად გამოიკვეთება ასკეტური მორალური კოდის ტრადიციული სქემა, რომლის ერთ-ერთი არქეტიპი – ოთარაანთ ქვრივი, – ეთიკურ იმპერატივად არის ჩანერგილი ჩვენს შეგნებაში. ილია ჭავჭავაძის მოთხრობის ძალზე საინტერესო მომენტია თვით ქვრივობის ფაქტი, რაც მთავარი გმირის ხასიათის უმთავრესი აღმნიშვნელია. როდესაც თევდორე გარდაიცვალა, მისი ცოლი „ოც-და-ოთხი წლისა ძლივს იქნებოდა“, ესე იგი, ის ჯერ კიდევ ახალგაზრდა და ალბათ, საკმაოდ მომხიბლავი ქალიც უნდა ყოფილიყო. ყოველ შემთხვევაში მეწისქვილე სოსიას ოცდახუთი წლის განმავლობაში სხვა ქალი არ მოსწონებია და მისი სიყვარულით ცოლიც აღარ შეურთავს.

რას ნიშნავს „იდეალური ქვრივობა“, გარდა გლოვისა და ძაძების ტარებისა? ეს იმას ნიშნავს, რომ ქალის ტანს არა თუ „მხიარული ფერი“, რაც მთავარია, მამაკაცის სხეული არ უნდა ეკარებოდეს. ფაქტიურად, ქალი მონაზვნად უნდა აღიკვეცოს, „განერიდოს სოფელს“ და მთელი თავისი სიყვარული და სიცოცხლის ძალა შვილს შესწიროს. სამართლიანობის გულისთვის უნდა აღვნიშნოთ ისიც, რომ ქალს ასეთი უკიდურესი ფორმით გამოხატული ერთგულება გარდაცვლილი ქმრის მიმართ შეუვალი კატეგორიულობით არ ევალება საზოგადოების, კულტურის მიერ. ზოგიერთ შემთხვევებში მას მეორედ გათხოვებას „აპატიებდნენ“ კიდეც . ამ შესაძლებლობის უარყოფა მისი საკუთარი გადაწყვეტილება, მისი ნებაყოფლობითი მსხვერპლი უნდა იყოს, რათა მაქსიმალურად მიუახლოვდეს ეთიკურ იდეალს. სწორედ ამ მკაცრი მოთხოვნების პირნათლად შემსრულებელია ოთარაანთ ქვრივი და ამიტომ მისი ხასიათის სტრუქტურიდან სრულიად გამორიცხულია ეროტიული მომენტი. ეს ასკეტიზმი იმდენად მკაცრია, იმდენად შეურიგებელი, რომ საუბარი მეწისქვილე სოსიასთან განსაკუთრებით მკვახე და დაუმსახურებლად შეურაცხმყოფელია ქვრივის თაყვანისმცემლის მიმართ. „შენ ვიღას მეტიჩარა ხარ?“, „აქ რას უგდიხარ?“, „მომშორდი!“ – აი, როგორ მიმართავს მას მისი ოცნების ხატი, რათა არც მან და არც მკითხველმა მის სიტყვებში თანაგრძნობისათვის მადლობის უმცირესი ნატამალიც კი არ დაინახოს და „სხვანაირად არ გაიგოს“. იგი სრულიად ასექსუალური, ანუ ამ სიტყვის სიმბოლური გაგებით, კასტრირებული პიროვნებაა. მხოლოდ ასეთი ქალი ხდებოდა ქართულ კულტურაში არა ტრფიალის, მაგრამ განსაკუთრებული პატივისა და თაყვანისცემის ობიექტი, იმოსებოდა უმაღლესი და უსპეტაკესი სიწმინდის შარავანდედით.

ორი ამგვარი პიროვნების მაგალითია წმინდა ნინო და თამარ მეფე. პირველი ასე ვთქვათ, პროფესიით წმინდანია და მისი ცხოვრება ეკლესიურ ლიტერატურაში კონსტრუირებულია ქრისტეს ცხოვრების მიხედვით. აქ, რა თქმა უნდა არავითარ ეროტიულობასთან არ შეიძლება გვქონდეს საქმე. თამარი კი მშვენიერების, დიდების, ძლიერების სიმბოლოა, მის სახელთან არის დაკავშირებული საქართველოს პოლიტიკური და კულტურული აყვავების მწვერვალი. მაგრამ შეიძლება თუ არა ვიფიქროთ მასზე ტრფიალის კონტექსტზე მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ რუსთაველზე და „ვეფხისტყაოსანზე“ გვაქვს ლაპარაკი და მაშასადამე „ტრფიალი“ ესთეტიკისა და პოეზიის სფეროშია მოქცეული, „გაუცხოებული“ და პლატონურ იდეალამდე აყვანილი. ჩემის აზრით, თამარის სახელის გაწმენდა-გაწმინდანებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს სიტყვა „მეფე“, რაც, საერთოდ, მამრობითი სქესის აღმნიშვნელია […]. იგი უპირისპირდება და ცვლის სიტყვას „დედოფალი“. რა პარადოქსულადაც არ უნდა მოგეჩვენოს ეს აზრი ჩვენს კულტურაში ქალის მიმართ პატივისცემა ხშირად საჭიროებს ეროტიულობის მაქსიმალურ გამორიცხვას . ამ მიზნით, ქალის სახე, მისი „იმიჯი“ კონსტრუირდება წმინდანობის ან რაიმე კაცური ატრიბუტის დამატებით, რათა მან გააწონასწოროს და „ახსნას“ სქესის ნიშნები ანუ პოტენციური ეროტიულობა. „ოთარაანთ ქვრივში“ ეს პარადოქსი უკიდურესობამდეა მიყვანილი. მთავარი – პერსონაჟი ქვრივობის და მონასტრული ასკეტიზმის გარდა, სრულიად მოკლებულია ყველა იმ თვისებას, რასაც ტრადიციულად ქალურობასთან ვაკავშირებთ – სინაზე, კდემამოსილება, გულჩვილობა. ის ხასგასმით მამაკაცური ხასიათის პიროვნებაა და ხშირად კაცთანაა შედარებული. მისი ლექსიკა?? უხეში და აგრესიულია, მისი სიკეთეც და თანაგრძნობაც სალანძღავი სიტყვებით უხვადაა შეზავებული.

ქვრივი ფიზიკურადაც იმდენად ღონიერი და ამტანი ქალია, რომ მამაკაცს შრომაში არ ჩამოუვარდება და ზოგჯერ სჯობს კიდეც. თვით მის თანასოფლელებსაც უკვირთ მისი უჩვეულო ჯანი „ვის გაუგონია დედაკაცის ბარი და თოხიო“. ამის პასუხად ქვრივი თავის თავს თვითონ ადარებს მამაკაცს და ამ შედარებაში მსგავსებას?? მიუთითებს: „ რა ვუყოთ, რომ ის მამაკაცია და მე დედაკაცი, მითამ ჩემზედ წინ რით არის? იმასაც ორი ხელი და ფეხი აქვს და მეცაო“. უფრო მეტიც მამაკაცებს ეშინიათ მისი და მის დანახვაზე გლეხკაცობა ნაცვალ-მამასახლისიანად „ისე გაიფანტებოდნენ აქეთ-იქით, თითქოს ქორმა დაჰქროლა წიწილებსო“. სახლშიც ბატონი და განმგებელი ოთარაანთ ქვრივია და არა მისი დავაჟკაცებული გიორგი, რომელიც ამ როლის მიღებას არ ეცილება დედას. „პირველობას, უფროსობას არც კი დედა დაუთმობდა“ გვანდობს მთხრობელი „ან რა საჭირო იყო, ვაჟკაცს არ შეეძლო ოჯახის მოვლა ისე, როგორც ოთარაანთ ქვრივს“. როგორც ვხედავთ, იგი აქაც მამაკაცთანაა შედარებული და მის მიერ მამაკაცური საქმის მამაკაცზე უკეთესად გაძღოლაა აღნიშნული. ზემოთ ნათქვამი, უფლებას გვაძლევს ვთქვათ, რომ ოთარაანთ ქვრივი ჭეშმარიტად „გამამაკაცებული“ ქალია და მისი გამამაკაცება დამატებით არის გამოკვეთილი იმ კონტრასტით, რასაც მოთხრობის მამაკაცი პერსონაჟები უქმნიან. გარდა იმისა, რომ ისინი ქვრივს წიწილებივით გაურბიან და ცრემლებს ვერ იკავებენ, ხასიათის სიძლიერით, სიამაყით და ხშირად გამრჯელობითაც ჩამოუვარდებიან მას, ავიღოთ თუნდაც გიორგი, მიმზიდველი, კეთილი და მშრომელი ვაჟკაცი. იგი არა თუ ადამიანების, არამედ ცხოველების მიმართაც ავლენს თანაგრძნობასა და სიბრალულს, მაგრამ ვაჟკაცობაში ქვრივს საგრძნობ ჩამოუვარდება. მაგალითად, არც კი ცდილობს სახლსა და ოჯახში პირველობას, როგორც ეს ქართული ტრადიციების მიხედვით, მამაკაცს შეეფერება, და, მთხრობელის სიტყვებით, არის „თავისის დედის ყურმოჭრილი ყმა“.

მიჯნურობის წმინდა და საცოდნელად ძნელ დარგშიც გიორგი ძალზე გაუბედავია, კესოს სიყვარულით სიმშვიდედაკარგული ოცდაერთი წლის ახალგაზრდა მხოლოდ მაშინ ბედავს გულის წადილი აისრულოს და არჩილს მოჯამაგირედ დაუდგეს, როცა დედისგან თანხმობას ღებულობს. ქვრივისთვის კი შვილის გადაწყვეტილება სათაკილო და შეურაცხმყოფელია. მოჯამაგირეობით მიყენებული ლაქის მოსაცილებლად ქვრივი ვაჟიშვილს რიგიანი ტანსაცმლითა და ქვეშაგებით ისე ტვირთავს, თითქოს პატარძალს მზითევს ატანენო, ვაჟკაცისთვის ამ უხერხულ მსგავსებას თვითონ გიორგი ამჩნევს და დედას ეუბნება: „თითქო ქალი ვიყო და მათხოვებდე“-ო. კესოც აღნიშნავს გიორგის „ქალურ“ მორიდებულობას, როდესაც იგი, სატრფოს სიახლოვით „რეტდასხმული“, ფეხის წინ წადგმას ვერ ახერხებს. აი, რას ეუბნება მას თავადის ქალი: „რას იბუზები ახალმოყვანილ პატარძალივით, ფეხი გადმოდგი, ნუ გეშინიან, არ შეგჭამ“.

ოთარაანთ ქვრივის ვაჟი არც დიდი თავმოყვარეობის გრძნობით გამოირჩეოდა. დედამისი უკმეხად და ამაყად ელაპარაკება თავადიშვილებს, როგორც სწორი სწორს, ის კი მხოლოდ სიკვდილის სარეცელზე ბედავს, სატრფოს ხვაშიადი გაუმჟღავნოს და მაშინაც სრულ მორჩილებას გამოთქვამს იმ უთანასწორობის წინაშე, რომელიც ბედმა მას არგუნა: „მე ვინ და შენ ვინ! … სად მოგწვდებოდი ცაში ვარსკვლავს…“ რა თქმა უნდა, შეუძლებელია, არ ვიგრძნოთ სიმპათია და სიბრალული გიორგის მიმართ, მაგრამ სწორედ სიბრალული, თითქოს, ნაკლებად შეეფერება „ნამდვილ ვაჟკაცს“; ყოველ შემთხვევაში, იგი არ ესადაგება ქართულ კულტურაში სქესობრივი როლების ტრადიციულ განაწილებასა და წარმოდგენებს.

ჩვენ შეგვიძლია, „ოთარაანთ ქვრივში“ გამოყვანილი კიდევ ორი მამაკაცის ხასიათს შევეხოთ. ერთია მეწისქვილე სოსია, მეორე კი თვით თავადი არჩილი. პირველი სატრფოს მიერ უარყოფილი და იმდენად უხერხემლო პიროვნებაა, რომ მან თედორეს სიკვდილის შემდეგაც კი ვერ გაბედა, ქვრივისთვის ცოლობა ეთხოვა. „მაგას ასეთი ქმარი მოუკვდა, რომ მე ფეხის ჩლიქადაც არ გეკადრებოდი“-ო. ამ სიტყვებში ყველაზე საინტერესოა ერთი მამაკაცის მიერ საკუთარი თავის სხვა მამაკაცის „ფეხის ჩლიქად“ შეფასება. აქ თვითკრიტიკასთან კი არა, იმგვარ თვითგვემასთან გვაქვს საქმე, რაც ოთარაანთ ქვრივს, თუ მისი ხასიათის მიხედვით ვიმსჯელებთ, აზრადაც არ მოუვიდოდა. თავად არჩილს „ოთარაანთ ქვრივის“ სიუჟეტის განვითარებაში უმნიშვნელო ადგილი უკავია. იგი მხოლოდ თხრობის დასასრულს გვევლინება, როგორც მთხრობელის პოზიციის საკმაოდ სწორხაზოვნად გამომხატველი პირი. ვინაიდან მის შესახებ ძალზე ცოტა რამ ვიცით. მკითხველს მეტი საფუძველი აქვს იმსჯელოს მისი სიტყვების მნიშვნელობაზე, ვიდრე იმაზე, თუ რამდენად შეეფერება ეს სიტყვები არჩილის ხასიათს. ნათელია, რომ იგი კარგად ფლობს რუსულს და ცუდად ერკვევა ვენახის გაშენების საქმეში (კესომ კი, სხვათა შორის, ბაღის გაშენების საქმე, ეტყობა, კარგად ცის, ვინაიდან გიორგი მის მითითებებს უსიტყვოდ ასრულებს), არის ლმობიერი და თუ მთხრობელის სენტენციებს მისად ჩავთვლით, თავისი დროისათვის საკმაოდ პროგრესული პიროვნებაცაა. მაგრამ არის თუ არა არჩილი „ვაჟკაცი“ იმ გაგებით, რა გაგებითაც ჩვენი ტრადიციების იდეალებზე ვლაპარაკობთ? მე ის იდეალები მაქვს მხედველობაში, რომლებსაც ვიშველიებთ ხოლმე, როდესაც თანამედროვე ქალის გადაგვარებას ვვაგლახობთ. ხომ არის ქართულ ლიტერატურაში შექმნილი ღირსეული მაგალითები, რომლებიც ჩვენს კაცებს როლებრივ მოდელებს უსახავენ ან ეგებ როლი და ვალდებულება – ოთარაანთ ქვრივობა, ქართვლის დედობა თუ თავსაფრიანი დედაკაცობა მხოლოდ ქალს ეხება, მამაკაცი კი საერთოდ განთავისუფლებულია ამ ვალდებულებისაგან? სამართლიანობა მოითხოვს, არჩილის „მამლობის“ გასარკვევად იგი რაიმე არქეტიპულ გმირს თუ არა, ოთარაანთ ქვრივს მაინც შევადაროთ და მაშინვე დავინახავთ, რამდენად ჩამოუვარდება იგი ხასიათის სიმტკიცითაც, გაბედულებითაც და ნებისყოფითაც უბრალო გლეხის ქალს. ამგვარად, როგორც ვხედავთ ქალის „გამამლება“ და კაცის „გადედლება“ რაც დღეს ასე გვაშფოთებს, არც ისეთი ახალი მოვლენაა, უკვე გვაქვს ამის მაგალითები ჩვენს კლასიკაში. მაგრამ ეს ხასიათები, განსაკუთრებით „გამამლებული ქალი, ილია ჭავჭავაძემ კი არ შეჰქმნა, არამედ განაზოგადა და მას ლიტერატურული რეალიზაცია მისცა. მისი, როგორც მწერლისა და პოეტის გენიალობაც სწორედ იმაში მდგომარეობს, რომ მან დაგვიხატა ისეთი ზუსტი და შთამბეჭდავი პორტრეტი, რომელიც ჩვენ შეგნებაში გადაიქცა სამაგალითო ქართველი ქალის ერთერთ არქეტიპად. ან სხვაგვარად რომ ვთქვათ, ამ პორტრეტში შეგნებულად თუ შეუგნებლად ჩვენ „ვცნობილობთ“ ჩვენი კულტურის ძველ და იდეალად მიჩნეულ მოდელებს – სამაგალითო ცოლი, სამაგალითო დედა, სამაგალითო ქვრივი. აქ უხერხულობა იმაში მდგომარეობს, რომ ოთარაანთ ქვრივის „გამამლებას“ ან ვერ ვამჩნევთ, ან დადებითად აღვიქვამთ, ხოლო დღეს ამ სიტყვას მკვეთრად უარყოფითი მნიშვნელობით იმ „ანჩხლი“, „პათოლოგიური“, „გადაგვარებული“ ქალების მიმართ ვხმარობთ, რომლებიც ჩვენი საზოგადოებისა და კულტურის სამარცხვინო მოვლენად მიგვაჩნია.

მაშ, რაშია საქმე? რატომ გვაქვს ასეთი ურთიერთგამომრიცხავი აზრი ამ ფენომენის თაობაზე? ეგებ იმიტომ, რომ დღევანდელმა ქალებმა, როგორც ამტკიცებენ, თავიანთი უმთავრესი დანიშნულება – მამაკაცისადმი ერთგულება და მისთვის თავდადება დაივიწყეს? ან მართლა ასეა ეს თუ არა? თავს უფლებას მივცემ, დავსვა შეკითხვა, როგორ მოიქცეოდა დღეს ოთარაანთ ქვრივი? ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად უნდა დავუშვათ, რომ გიორგი (ან თუნდაც თევდორე) კი არ მოკვდა, არამედ გახდა ძალიან, ძალიან მნიშვნელოვანი პიროვნება, ვთქვათ, საქართველოს პრეზიდენტი. ჰოდა, ერთ მშვენიერ დღეს ეს პრეზიდენტი მას საშველად ეძახის. საფრთხეში ვარ, მოდი, დამიცავიო. როგორ ფიქრობთ, რას იზამდა ოთარაანთ ქვრივი? მერე, მერე? მერე რას იზამდა? ამ კითხვაზე, ეჭვი არაა, ყველას თავისი პასუხი ექნება. პირადად მე ვფიქრობ, რომ იგი „მძიმედ, ძალიან მძიმედ, თავდახრილი“ კი არ გამოგვეცხადებოდა, იგი მოვიდოდა გაავებული და განრისხებული, გაშლიდა კარავს პრეზიდენტის სახლის წინ და ვაი მას, ვისაც მისი რკინის ჯოხი მოხვდებოდა. „მტრებს“ ისევე იფრენდა, როგორც ნაცვალსა და მამასახლისს იფრენდა ხოლმე, „თითქო ალალმა დაჰქროლა წიწილებსაო“. სწორედ ამაში იქნებოდა ნისი ტრადიციით დაკანონებული და მრავალი თაობის ქართველი ქალისთვის იდეალად დასახული როლის პატიოსნად შესრულება, ანუ მის მიერ საყვარელი მამაკაცისადმი აბსოლუტური ერთგულების დამტკიცება. ახლა ავიღოთ სხვა შესაძლებლობა. ვთქვათ, ოთარაანთ ქვრივის ვაჟი პრეზიდენტი კი არა, პრეზიდენტის მეტოქე და მოძულე ყოფილიყო. მაშინ რას იზამდა ეს პატიოსანი და მშრომელი გლეხი ქალი, ხომ არ შედრკებოდა მისი უდრეკი და კერპი ბუნება? რასაკვირველია, არა იგი ასეთივე თავდადებული და გაავებული ერთგულებით ამოუდგებოდა მხარში თავის პირმშოს და ამასთანავე, თუ ცოტა განათლებაც ექნებოდა მიღებული, მგზნებარე მოხსენებებითა და სტატიებით, როგორც ჭეშმარიტი ფრაუ ჰებელსი ეკვეთებოდა მოწინაღმდეგეს, მოითხოვდა მის „მხილებას“, „მოკვეთას“, „გაძევებას“. ეს იმიტომ, რომ ოთარაანთ ქვრივობა, ისევე, როგორც „ოიდიპოსის კომპლექსი“, ფსიქოლოგიური სინდრომია. იგი მიგვითითებს ადამიანის ფსიქიკაში იმ მძიმე პათოლოგიურ დარღვევებზე, რაც მოჰყვება ხოლმე გაუბედურებულ ქვრივად, დასაჭურისებულ ქალად, მძიმე შრომით „გამამლებულ“ დედაკაცად გადაქცევას. ჩვენ კი ასეთი ქალი იდეალად შევრაცხეთ და უგულებელვყავით, რა მძიმე მსხვერპლს მოითხოვს ამგვარი გმირობა. უფრო მეტიც, ჩვენ ვერც კი ვამჩნევთ, რომ ჩვენვე მოვუწოდებთ და ვუბიძგებთ ქალებს, დაემორჩილონ უმკაცრეს და საზოგადოების პრაქტიკაში ხშირად უკუგდებულ ეთიკურ იმპერატივებს; ხოლო როდესაც ამ ტრავმების შედეგად მათში ფსიქიური წონასწორობის უკიდურეს დარღვევებს, პათოლოგიურ „გამამლებას“ ვხედავთ, ზიზღითა და სიძულვილით ვუყურებთ მათ. თუმცა არა, არც მთლად ასეა. ჩვენს მიერ ათი შეფასება დამოკიდებულია უმთავრესად იმაზე, ვის მხარეს დგანან ეს ოთარაანთ ქვრივები, „ჩვენს მხარეს“ თუ „იმათ მხარეს“. თუ ისინი „ჩვენს მხარეს“ არიან, მაშინ მათი ამაზრზენი და ვულგარული საქციელის დანახვაზე ან სიტყვის გაგონებაზე მორცხვად თვალებს დავხრიდით, მაგრამ მაინცდამაინც არ გვეწყინებოდა. ბოლოს და ბოლოს, ისინი ხომ ჩვენს ინტერესებს იცავენ და ჩვენი მიზნებისათვის კი აგრესიულობისა და კრიმინალურობის გარკვეული დოზა სავსებით მისაღებია, არა? აი, ამგვარ მიკერძოებაში მდგომარეობს ჩემი აზრით, ოთარაანთ ქვრივობის ეთიკურ იდეალად კოდირების ერთ-ერთი საშიშროება.

თანამედროვე ოთარაანთ ქვრივების „პროპრეზიდენტული“ ფრთის შესახებ ერთ- ერთმა ქართველმა ქალბატონმა ერთ-ერთ ქართულ გაზეთში ასეთი აზრი გამოთქვა: ეს ბეჩავი, უმთავრესად მარტოხელა ქალები, ალბათ სექსუალურმა დაუკმაყოფილებლობამ მიიყვანა ასეთ პათოლოგიამდე და კარგი იქნებოდა, რომ მათ შეეძლოთ ამ ენერგიის კეთილ საქმეებისაკენ წარმართვაო. ავტორმა ამ აზრის დასასაბუთებლად ზიგმუნდ ფროიდის ავტორიტეტიც მოიშველია ნაწილობრივ ვეთანხმები ამ ქალბატონს, მაგრამ საქმე იმაშია, რომ პათოლოგიის კეთილი საქმეებისაკენ წარმართვა თითქმის შეუძლებელია. თვით ტიტანური ხასიათის ოთარაანთ ქვრივიც კი ვერ ახერხებს ამას და მისი სიკეთე ყოველთვის ისეთი უხეში და ავია, რომ პირადად მე მის მიერ სახეში მოხლილ საქალამნე ტყავს არ მივიღებდი. პათოლოგიას მკურნალობა სჭირდება, და ვფიქრობ, რომ ყველაზე უებარი საშუალება პირადი, ადამიანური ბედნიერებაა: სიყვარული, ოჯახი, მეგობრობა, მძიმე ჯაფის შემსუბუქება, ბედნიერებისაკენ სწრაფვა კი, როგორც ერთ-ერთ ცნობილ ისტორიულ დოკუმენტში წერია, „ჩვენთვის ღვთისა და ბუნების მიერ მონიჭებული უფლებაა“. მოვიპოვებთ მას თუ არა, რასაკვირველია, დამოკიდებულია მრავალ სუბიექტურ და ობიექტურ შესაძლებლობებზე, მაგრა მ ეგებ იმდენი მაინც შევძლოთ, რომ ძალიან მაინც არ ჩამოვარჩინოთ საზოგადოებრივი შეგნება საზოგადოებრივ პრაქტიკას და არ შევრაცხოთ შუასაუკუნეობრივი ასკეტიზმი ზნეობრივ იდეალად. მაგრამ ეგებ ოთარაანთ ქვრივს სულაც არ აწუხებს მისი უსქესობა, ეგებ მან წარმატებით შეძლო დაუკმაყოფილებელი სექსუალური ენერგიის „გამამლებისაკენ“ წარმართვა და ამით მისი სრული სუბლიმაცია? ეს რომ ასე ყოფილიყო, ილია ჭავჭავაძე გენიალური მწერალი კი არა, საშუალო ნიჭის მთხზველი იქნებოდა. მან უფაქიზესი ხელსაწყოს მგრძნობიარობით აღნიშნა ადამიანის რთული ფსიქიკის გადახრები და თავის მოთხრობაში შეიტანა ერთი საინტერესო დეტალი, რომლის მნიშვნელობა, ვფიქრობ, პოეტური ინტუიციით უფროა მის მიერ ნაგრძნობი, ვიდრე რაციონალურად გააზრებული, ეს დეტალიც ჩვენი კულტურის ეთნოსს ეკუთვნის და მასში უდავოდ ღრმა და უძველესი სიბრძნეა ჩაქსოვილი. თუმცა ამ სიბრძნის მნიშვნელობა ჯერ მთლად არა გვაქვს გააზრებული. ოთარაანთ ქვრივს, კვირა არ გავიდოდა, რომ მისი გარდაცვლილი ქმრის ნაქონი თოფი კედლიდან არ ჩამოეხსნა, არ გაეწმინდა და არ აცრემლებულიყო. „ეს რიტუალი .. წერს ერთი ქართველი ლიტერატორი თავის ძალზე საინტერესო სტატიაში, – ტაძარში შესვლას ჰგავს. იგი ამაღლებულია და წარუდინებელ ღირებულებათა სადარი“. ქვრივის ეს ჩვეულება მე მართლაც რიტუალად მიმაჩნია, მაგრამ იგი წინარე ქრისტიანული, წარმართული რიტუალია. თოფი ოთარაანთ ქვრივის კერპია, რომელიც მისი მეუღლის, სათაყვანო მამაკაცის ღონისა და ძლიერების სიმბოლოა, ხოლო მისი „კრძალვითა და სასოებით“ წმინდა კერპთაყვანისმცემლობაა, რასაც ჭეშმარიტად რელიგიური და ფსიქოლოგიური მნიშვნელობა აქვს. ეს არის გარდაცვლილი ადამიანის შემცვლელი ნივთი, მლოცველის განცდაში სიცოცხლის ძალით დატვირთული და მაგიური. სწორედ ამიტომაც წერს ილია ქვრივის საქციელზე „თითქოს ჰლოცულობსო“; მაგრამ ფროიდიზმის კუთხით თუ შევხედავთ, თოფი იმდენად კლასიკური ფალოსური სიმბოლოა, რომ მასზე ლოცვა ქრისტიანული წარმოშობისა ნამდვილად არ არის. ჩვენ ხომ ბევრი წარმართული წეს-ჩვეულებები გვაქვს შემონახული და ქრისტიანობაში შერწყმული. კერპთაყვანისმცემლობა, რასაც ჩვენ „მარადიულ სიყვარულად“ და „უზადო ერთგულებად“ ვნათლავთ, პათოლოგიასთან გამკლავების წარმართული საშუალებაა და დღევანდელ დღეს მისი იდეალიზაცია ჩვენს ზნეობას ბევრს არაფერს შემატებს. არსებობს საშიშროებაც და პრეცედენტიც, როდესაც კერპთაყვანისმცემლობა მთელი საზოგადოებისათვის ხდება აუცილებელი და იდეოლოგიურ-მორალურად თითქოს გამართლებული ვალდებულება. უნდა გავაღმერთოთ ესა თუ ის პიროვნება, ესა თუ ის იდეა და ა.შ. ყველაზე მეტად კი წარმართული ატავიზმი მაშინ იჩენს თავს, როდესაც გარდაცვლილი ადამიანის ნივთს კი არა, თვით მის გვამს წამალ-ბალზამებით დავტენით, მავზოლეუმში მოვათავსებთ და ათეული წლების განმავლობაში „კრძალვითა და სასოებით“ ვეახლებით, რათა მას თითქმის რელიგიური პატივი ვცეთ. ოთარაანთ ქვრივი დიდებული ლიტერატურული გმირია. დავხაროთ თავი მის წინაშე, როგორც ჩვენი წარსული ისტორიის მკაცრი და მძიმე ბედით შექმნილი ხასიათის წინაშე, და ლიტერატურაში დავტოვოთ იგი, ნუ გავხდით მას ზნეობის იდეალად. ჩვენი ლიტერატურაც და კულტურაც საკმაოდ მდიდარია იმისათვის, რათა უფრო ჰუმანური, თანამედროვეობისათვის უფრო მისაღები და არანაკლებ კეთილშობილი იდეალი მოვძებნოთ. პირადად მე დავასახელებდი ვეფხვის მიერ მოკლული ვაჟის დედას, რომელიც მის ბედში მყოფ მშობელს, თუნდაც შვილის მკვლელის დედას, ხელს გაუწოდებს. მათ ერთი ტკივილი, ერთი დარდი აქვთ და ერთადაც იტირებენ. დაე, მათმა ცრემლმა საქვეყნოდ დაღვრილმა, გაგვხადოს ერთმანეთის მიმართ უფრო კეთილი, უფრო სულგრძელი, უფრო მიმტევებელი. გაზეთ „ლიტერატურული საქართველოს“ რედაქციისაგან: ჩვენი უცხოელი თანამემამულის, ქალბატონ დოდონა კიზირიას (ის ცხოვრობს და მოღვაწეობს აშშ-ში) სტატიაში ბევრი რამაა სადაო და ალბათ, მიუღებელიც კი. ჩვენმა რედაქციამ მაინც საჭიროდ ჩათვალა ამ მასალის გამოქვეყნება, მაგრამ აქვე ვაცხადებთ, რომ დავბეჭდავთ სტატიაში განვითარებული მოსაზრებებისგან განსხვავებულ აზრს. 1992 წელი

 

კომენტარები

კომენტარი