კინო

ვილჰელმ შმიდი – ცხოვრება შიშის გარეშე

“არტნიუსი” გთავაზობთ ვილჰელმ შმიდის ანალიტიკურ წერილს “ცხოვრება შიშის გარეშე”

დაიბადა 1953 წ-ს, ცხოვრობს ბერლინში, კითხულობს ლექციებს ფილოსოფიაში ერფურტის უნივერსიტეტში. 2011წ-ს გამოვიდა მისი ახალი წიგნი „სიყვარული – რატომაა იგი ასე რთული და როგორ ისხამს იგი ხორცს“.

წერილი დაიბეჭდა გერმანულ ჟურნალში ,,ფსიქოლოგია დღეს’’ 2012 წ-ის თებერვლის ნომერში.

 „რა გსურს შენ?“ – ეკითხებიან მელინდას მანჰეტენის ქუჩებში შეხვედრისას. პასუხად კი იღებენ: „მე მინდა, მსურდეს სიცოცხლე“, რაც იწვევს მომენტალურ გაურკვევლობას: „ხომ ყველას სურს სიცოცხლე“?! მის სახეს ტკივილიანი ღიმილი გადაურბენს: მელინდას სხვაგვარად ესმის ეს, სიცოცხლე იქცა მისთვის კითხვად. ახლა მას სიცოცხლე ხანმოკლედ და უმნიშვნელოდ ეჩვენება და იცნობს მხოლოდ ორ შესაძლებლობას ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად: მიიჩნიოს იგი კომიკურად ან ტრაგიკულად. თუკი მივიღებთ პირველ შემთხვევას, მაშინ მოგვიწევს, ყველაფრის მიუხედავად, განვიცადოთ ნეტარება გულიანი სიცილით, ახალ-ახალი სასიყვარულო თავგადასავლებით და არ მივცეთ საკუთარ თავს გაურკვევლობაში აღმოჩენის საშუალება… ხოლო თუკი ტრაგიკულად გავცემთ პასუხს ამ შეკითხვას, მაშინ სხვა არაფერი დაგვრჩენია განუწყვეტელი ტირილისა და სასოწარკვეთილების გარდა. აქედან კი შორს აღარაა, გაგვიჩნდეს სურვილი, წერტილი დავუსვათ ცხოვრებას. რეჟისორ ვუდი ალენის გადაწყვეტილებით, ორივე აღნიშნულ გზას ცდის მელინდა 2004 წლის ფილმში „მელინდა და მელინდა“.

Image result for melinda and melinda

ყოველ ახალ ფილმში ალენი ახდენს ცხოვრებისეული თამაშის ინსცენირებას და წარმოგვიდგენს სიყვარულს, როგორც კომიკურ, ხოლო შემდეგ, როგორც ტრაგიკულ რეაქციას ცხოვრების ხანმოკლეობასა და უმნიშვნელობაზე. მხოლოდ ერთი რჩება აქ ყურადღების მიღმა: ცხოვრების ასეთ ხედვას შეიძლება ჰქონდეს გამოკვეთილი მნიშვნელობა, მაგრამ არა საბოლოოდ დადგენილი ჭეშმარიტების ლიცენზია. განსხვავებულ ხედვას შეეძლო დაესაბუთებინა ხანგრძლივობა და აზრით სისავსე ცხოვრებისა, მაგრამ მასაც საბოლოო ჭეშმარიტებაზე პრეტენზიის გარეშე. აღნიშნულ საკითხში გადამწყვეტია არა საბოლოო ჭეშმარიტების ხარისხი, რომელსაც არავინ იცნობს: ცხოვრების განმავლობაში ადამიანები ხშირად ცდებიან და გარკვეულ ეტაპზე ამ შეცდომას ჭეშმარიტად მიიჩნევენ. უფრო მნიშვნელოვანი, ვიდრე საბოლოო ჭეშმარიტებაა, არის ცხოვრებისეული ჭეშმარიტება, რომლითაც ხელმძღვანელობს ადამიანი ცხოვრების განმავლობაში. ამ უკანასკნელს ბევრი აქვს საერთო ადამიანის წარმოდგენასთან, რომელიც ცხოვრების მნიშვნელობას უკავშირდება.

Image result for woody allen

მოდერნიზმამდელ ხანაში ადამიანის განწყობა-დამოკიდებულება გარესამყაროსადმი არ აისახებოდა ადამიანურ „მე“-სთან ურთიერთობის რაგვარობაზე. იგი თავისი გავლენის სფეროს მხოლოდ კონკრეტულ სუბიექტსა და მის ირგვლივ არსებულთა შორის მიმართებაზე ავრცელებდა; მნიშვნელობა არ აქვს, რას მოვიაზრებთ ამ არსებულებში – მის საცხოვრებელ გარემოს ანუ საზოგადოებას, მის განმაპირობებელ ბუნებას თუ მისი რწმენის ობიექტს, ღმერთს, რომლის ნებითაც იყო განპირობებული ადამიანის არსებობა და სიცოცხლის ხანგრძლივობა. ამისდა შესაბამისად, ადამიანის ქმედებებიც ღვთისმოშიშობით წარიმართებოდა; ეს შეიძლებოდა ყოფილიყო სრული ტკივილი, ამავდროულად, ბაროკოს სიცოცხლისეული სიხარულით აღვსილი, რომელიც ტკივილიანი გამოცდილების ბნელ ნიადაგზე ამოიზრდებოდა. რელიგიური და საერო ავტორიტეტები ადამიანებს აკისრებდნენ ისეთი ცხოვრებისეული მოვალეობების აღსრულებას, რომლებსაც იგი საკუთარ გრძნობებს უკავშირებდა…

ამასთანავე, ადამიანს შეეძლო დაბეჯითებით სცოდნოდა დაბადებისა და მოსპობის იმ მარადიული წრის შესახებ, რომელსაც განურჩევლად ემორჩილება როგორც ბუნება, ისე კაცობრიობის ხანგრძლივი ისტორია. მას შემდეგ კი, რაც მოდერნიზმის ფარგლებში ადამიანი გათავისუფლდა მსგავსი წინასწარი მოცემულობებისაგან, ყოველი ცალკეული ინდივიდი ახალი ამოცანის წინაშე დადგა: მას თავად უნდა მოეძებნა საკუთარი მიმართება გარესამყაროსთან და განეხორციელებინა იგი.

Image result for nietzsche and schopenhauer

ფრიდრიხ ნიცშე, რომელსაც ჯერ კიდევ სჯეროდა, რომ აუცილებელია წინასწარ მოცემული განსაზღვრულობებისაგან ცხოვრებისეული აზრის დახსნა, მალევე შეაშფოთა მოსალოდნელმა შედეგმა: ასეთ შემთხვევაში ცხოვრება საოცრად ხანმოკლე და მნიშვნელობებისაგან დაცლილი აღმოჩნდება. სწორედ ამგვარმა ხედვამ მიიყვანა იგი ემფატიკური მტკიცების მეთოდამდე: 1882 წელს ლუ ფონ სალომეს ტექსტის მიხედვით  ფილოსოფოსმა დაწერა „ჰიმნი სიცოცხლეს“, სადაც ვკითხულობთ: „ნუთუ აღარ გაქვს სიხარული საჩემოდ მეტი? შენ კვლავაც შენი სატანჯველი მოგძალებია“… თავად იგი ამ პოზიტიურ პათოსს აფასებდა როგორც par excellence – ს (საუკეთესოს; Ecce Homo, „Also sprach Zarathustra“, 1) და, ამავდროულად, თავისი მარადიული დაბრუნების იდეას უაზრო ცხოვრებისათვის ახალი აზრის მიმნიჭებლად მიიჩნევდა: მარადიულად რომ ბრუნდებოდეს უკან ის, რაც ახლა ხდება, განა ეს არ იქნებოდა საფუძველი იმისათვის, რომ ისე გვეცხოვრა მოცემულ მომენტში, როგორც ამას ჩვენი სურვილი გვიკარნახებდა, ვინაიდან ეს მომენტი მარადიულად განმეორდებოდა?

გარდა სიცოცხლისადმი პოზიტიური მიმართებისა, არსებობს უარმყოფელი დამოკიდებულებაც და ეს უკანასკნელიც მოდერნიზმის საწყისი ეტაპიდან იღებს დასაბამს: არტურ შოპენჰაუერი თავის თეორიაში ავითარებს აზრს, რომლის თანახმადაც აუცილებელია სიცოცხლის სურვილის უარყოფა, რაც წერტილს დაუსვამს უაზრო ტანჯვას, ცხოვრების ნაკვალევად მის თვალებში არეკლილს. ამ გზის განხორციელება სრულებითაც არ ნიშნავს თვითმკვლელობის აქტს, როგორც ესმოდათ იგი დიდი ხნის განმავლობაში. აქ საქმე გვაქვს გამრავლების უარყოფასთან, ქმედებასთან, რომელმაც, როგორც ავტორის ორი უკანონო ქალიშვილის არსებობა მოწმობს,  თავად შოპენჰაუერის ძალებსაც გადააჭარბა. ეს იქცა ერთგვარ შუქურად მოდერნისათვის: ცხოვრების კვლავინდელი მოცემულობა ამიერიდან აღარ გამომდინარეობს მისდამი სიყვარულიდან, რაც ჰბადებს სურვილს მისი (სიცოცოხლის) განმეორებისა, არამედ იგი მიიჩნევა შეცდომად; ამ შეხედულებით თანამედროვე კულტურის გარკვეული ნაწილი მაინც აღარ წარმოადგენს სიცოცხლის კულტურას. რაც შეეხება სიცოცხლის პრაქტიკულ უარყოფას, მისი რეალიზება მოახდინა ჰაინრიხ კლაინსტმა, როდესაც 34 წლის ასაკში, 1811 წელს, პატარა ვანზეესთან თავის შეყვარებულთან, ჰენრიეტე ფოგელთან, ერთად მოიკლა თავი. კლაინსტმა (ვერ ჰპოვა რა ვერავითარი შემწეობა დედამიწაზე) გამოსათხოვარ წერილში საკუთარი თავი უდიდესი სიხარულითა და ენითაღუწერელი მხიარულებით აღვსილად წარმოაჩინა და განაცხადა, რომ ამიერიდან მთელ სამყაროს დაუმეგობრდა.

თანამედროვეობა არ გვთავაზობს არავითარ ნორმას, რომლითაც უნდა ვიცხოვროთ; აქ საჭიროა მხოლოდ, შეგვეძლოს ცხოვრება ან წინააღვუდგეთ მას. ამგვარი დამოკიდებულებიდან გამომდინარე კი, ღიად რჩება ცხოვრებისადმი როგორც ჰოობითი (მტკიცებითი) მიმართულობისა თუ სიმპათიის, ისე უარმყოფელი, ანტიპათიური შინაარსის შემცველი შკალა.

დღესდღეობით შესაძლებელია ცხოვრებასთან დამეგობრებაც, რაც უთუოდ გულისხმობს წინასწარ მომზადებულ განწყობას მისი თავისებურებების მისაღებად. ეს, რასაკვირველია, არ გამორიცხავს ცხოვრების კრიტიკულ ხედვას და ამით ინარჩუნებს ერთგვარ შუალედურ მდგომარეობას მასთან სიახლოვესა და დისტანციურობას შორის. ცხოვრებასთან დასაზავებლად საკმარისია, უბრალოდ, გიყვარდეს იგი და მომზადებული ხვდებოდე მის მიერ წამოყენებულ მოთხოვნებს; ესაა ყველაზე მარტივი გზა ყოველდღიურობის დასაძლევად. მეორე მხარეს დგას სრულიად საპირისპირო – მტრული –  მიმართება სიცოცხლისადმი მისდამი საბრძოლო განწყობის შენარჩუნების გზით. ეს არის ურთიერთობის ნეგატიურად წარმართული, საკმაოდ მტკივნეული გზა. სიცოცხლისადმი უარყოფითი მიმართება წარმოადგენს შეუწყნარებელ აქტს, რომელიც ურთიერთობათა ზღვარდებული სახეა და სუბიექტს საკუთარ თავში ჩაკეტვისაკენ მიუძღვის. შედეგად მას ორგვარი რეზულტატი შეიძლება მოჰყვეს. ერთის მაგალითს გვთავაზობს შოპენჰაუერის სისტემა, რომელიც ყოველგვარი სიმამაცისაგან შორს დგას, ხოლო მეორე მათგანის მაგალითს ვხვდებით კლაისტისა და მისი შეყვარებულის ტრაგიკულ ისტორიაში, სადაც მოქმედების გამბედაობასთან წილნაყარობა დადასტურებული ფაქტია.

საინტერესოა, რომ თანამედროვეობაში ადამინთა ზრდადი ნაწილი, უმეტესწილად გაუცნობიერებლად, ირჩევს ცხოვრებასთან ურთიერთობის ფუნქციონალურ გზას, რაც მოთხოვნილებათა დაკმაყოფილებაზე, საჭიროებებზე გადის. ამ გზის მიმდევარნი ცხოვრებისგან მოითხოვენ დაუბრკოლებელ არსებობას (ამგვარ მიმართებაში ცხოვრების პროცესი ემსგავსება საგანს) და უწესებენ მას შესაბამის პირობებს, როგორიცაა შემდეგი ფრაზები: სიცოცხლემ უნდა ,,მოიტანოს რაღაც’’, უწინარეს ყოვლისა კი, ეს რაღაც უნდა იყოს სიამოვნება, წარმატება და მარადიული ახალგაზრდობა. და თუკი, საწინააღმდეგოდ ამისა, სიცოცხლეს არაფერი მოაქვს შედეგად, იგი კარგავს ყოველგვარ ღირებულებას. უპირველესად უნდა მოისპოს ტკივილი, ავადმყოფობა, სიბერე, სიკვდილი, ვინაიდან ისინი წინააღუდგებიან თანამედროვე ადამიანის ავტონომიურობის მოთხოვნას. თანამედროვე ადამიანი სრულებითაც არ უშვებს იმას, რომ საჭიროა, თავის მხრივ რამე შეჰმატოს სიცოცხლეს; თუნდაც სულ მცირედი სიმამაცე, განსაცდელთა დათმენა, წინააღმდეგობების გამო მარადიული ჩივილის შეწყვეტა და ამის სანაცვლოდ უჩვეულო შესაძლებლობათა განხორციელება, რამაც უნდა განაპირობოს ცხოვრების მომავალი განვითარება. ცხოვრებაც შურს იძიებს ადამიანებზე და, ათავისუფლებს რა ნიჰილისტურ ენერგიას, ართმევს მათ ნამდვილი ცხოვრების შესაძლებლობას, რაც, თავისთავად, წინასწარი სიკვდილის ტოლფასია. ზოგიერთი ცდილობს, დაამყაროს ვირტუალური ურთიერთობა სიცოცხლესთან ისე, რომ სრულებითაც არ კვეთდეს რეალობას; ამ საფეხურზე სიცოცხლე მხოლოდ პოტენციაში ინახება და აზრებისა და ოცნებების დონეზე ნარჩუნდება. ელექტრონულად წარმოქმნილი ვირტუალური სივრცე, რომელიც ერთდროულად გვთავაზობს მთელ სამყაროსთან online კავშირს, გარესინამდვილესთან ავტომატურად offline-ის რეჟიმში გვტოვებს. აქედან გამომდინარე, ბევრი ადამიანი იღებს გამოცდილებას, ხვდება რა, რომ მისი სულიერ – ფიზიკური უნარები ვირტუალური სივრცის ჩარჩოებში სრულად ვერასდროს გამოვლინდება.

Image result for melinda and melinda

კადრი ფილმიდან “მელინდა და მელინდა”

ურთიერთობის ფორმა, რომელსაც ადამიანი ირჩევს სიცოცხლისამი მიმართებისას, მჭიდროდაა დაკავშირებული მისი ხასიათის კონკრეტულ მხარეებთან, იმ გამოცდილებასთან, რომელსაც იგი სოციალური თუ კულტურული გარემოსგან იღებს; გარდა ამისა, აქ ერთ-ერთი წარმმართველია ის მნიშვნელობები, რომელებითაც თავად ხელმძღვანელობს ცხოვრებაში; ასე მაგალითად, რას ვგულისხმობ მე ,,სიცოცხლის’’ ცნებაში, რა გადამიტანია მოცემულ მომენტამდე, რა მსურს, განვიცადო მომავალში, რა არის ჩემი თვალთახედვით მნიშვნელოვანი, რა მიმაჩნია განსაკუთრებული ღირებულების მქონედ, რას ნიშნავს მშვენიერი ჩემთვის? ძალიან ბევრია დამოკიდებული სიცოცხლის ჩემეულ გაგებაზე, ვინაიდან ყველა დანარჩენს (გამოცდილებას, ღირებულებებს, მნიშვნელობებს…) სწორედ ამ უკანასკნელში მოეყრება თავი და კონკრეტულ წერტილში კონდენსირდება (ინდუქცია). აქედან ამოიზდება და შემობრუნდება პროცესი, რომლის მეშვეობითაც შემიძლია გამოვიყვანო კონკრეტულ გამოცდილებათა მნიშვნელობის ამსახველი ცნებები (დედუქცია): ამართლებს კი ცხოვრება მოლოდინს? არის კი მისი შედეგი დამაკმაყოფილებელი?

და თუკი ცხოვრება არაა დამაკმაყოფილებელი, მე ვცდილობ, დავაბრალო ეს თავად ცხოვრებას და არა ჩემ მიერ მისთვის მინიჭებულ მნიშვნელობებსა და ცნებებს და თუ ცხოვრება არაა ისეთი, როგორიც მსურს, იყოს, მით უარესი მისთვის! წარმოვიდგინე მე იგი, როგორც ორგია? მაშ, მაქვს უფლება, ერთფეროვნება, რომელიც ჩემ ირგვლივ მუდამ მეორდება, სრულებითაც არ მივიჩნიო ცხოვრებად.

უნდა ყოფილიყო შესაძლებელი, შეგვექმნა ერთი კონკრეტული ცნება, რომელიც გააერთიანებდა ცხოვრების რადიკალურად დაპირისპირებულ გამოცდილებებსაც კი და ერთმანეთთან შეარიგებდა როგორც ორგიას, ისე დავალების აღსრულების საჭიროებას, როგორც აქმყოფობას სხვისთვის, ისე აქმყოფობას თავისთავად, როგორც სიხარულს, ისე ტანჯვას… ერთი სიტყვით, გამოხატავდა ყველაფერს ერთსა და იმავე დროს. ამგვარად შეიძლებოდა წარმოებულიყო მშვენიერი ცხოვრების ცნება, რომელიც ჩვენს აზროვნებას მისცემდა ბიძგს, ცხოვრება პოზიტიური ღირებულების მქონედ აღექვა…

ადამიანებმა სიცოცხლე მხოლოდ ისეთ შემთხვევაში შეიძლება შეიყვარონ, თუკი ეს უკანასკნელი მათ დადებითი კუთხითაც წარმოუჩნდება. ბევრად ნაკლები სასიამოვნო ასპექტი და ტანჯვით აღსავსე გამოცდილებანი ხშირად მომავალში დადებითი შედეგების მომტანად იქცევიან ხოლმე, ვინაიდან დროდადრო აღმოჩნდება, რომ მათ ჩვენთვის მნიშვნელოვანი ცოდნა მოუტანიათ და გონებრივი მომწიფების პროცესისთვისაც შეუწყიათ ხელი: ჭეშმარიტი მშვენიერება, არცთუ იშვიათად, ეპოქის იმ ნაწილში იჩენს თავს, სადაც მისი არსებობა სრულიად წარმოუდგენელია. აქვე უნდა აღინიშნოს ისიც, რომ ცხოვრების მშვენიერება ვლინდება არა სრულყოფილ პოზიტიურობაში, არამედ პოზიტიურ და ნეგატიურ გამოცდილებათა შორის არსებულ დაძაბულობაში, რაც ცხოვრების სისავსის გარანტიაა.

ცხოვრების შემოსაზღვრულობაც იმავე სისავსის შემადგენელია, ვინაიდან სადაც გვეძლევა დასაზღვრულობა, იქ გვაქვს შესაძლებლობა, ამოვავსოთ იგი, ხოლო სადაც საზღვრებს ვაწყდებით, იქვეა შესაძლებელი ფორმების არსებობაც (მათ შორისაა სიცოცხლის ფორმები). ამ პერსპექტივაში კი ცხოვრების შემოსაზღვრულობა განიჭვრიტება უკვე არა როგორც მისი ნაკლი, არამედ როგორც სიცოცხლის აუცილებელი პირობა: სასრულობა ხომ სიცოცხლეს იმიტომ უდებს ზღვარს, რომ ჩვენ მის ჩარჩოებში სისავსის სრული შემეცნება შევძლოთ?! ზემოაღნიშნული არ ნიშნავს ამ შესაძლებლობით ტკბობას. აქ უმთავრესი მათი განხორციელებაა. ხშირად გამოითქმის აზრი იმის შესახებ, რომ ცხოვრების სისავსის აღქმა მხოლოდ უკან მიმართული მზერის შედეგადაა შესაძლებელი. ფაქტობრივად ახლანდელ სისავსეს ახასიათებს სიცარიელე, ფრჩხილები, ნაკლოვანობა. აწმყო ცხოვრება კი, ხანგამოშებითი შესქელებიდან გამომდინარე, ფოროვანია. უკან მზერისას განიჭვრიტება ცარიელი ადგილები და მათი ნაკლებ მნიშვნელოვანი თანმხლები ,,აქციდენციები’’, რის შედეგადაც რჩება მხოლოდ ,,ესენცია’’ ნამდვილი ცხოვრებისა.

Related image

საკვანძო საკითხი ადამიანის ცხოვრებასთან მიმართებისა მის უმძიმეს პირობებთან შეჯახებისას იკვეთება: აქ უმთავრესი ყურადღება ექცევა იმას, ხაზი ესმევა ცხოვრებისეულ წინააღმდეგობებს თუ იგნორირების ძალით უარიყოფა ისინი. ცხოვრების წინააღმდეგობრივი ბუნება განსაკუთრებით მძაფრად თავს მთელი სიცოცხლის განმავლობაში არასასურველ შემთხვევითობებში იჩენს, რაც ხელს უშლის ყოველგვარი წინასწარი გათვლის განხორციელებას. ეს ყოველ ნაბიჯზე ეწინააღმდეგება ჩვენს სურვილებს და თავისი ინტენსივობით არ გვაძლევს საშუალებას, შევიტანოთ ცვლილებები მასში. სიცოცხლის წინააღმდეგობრივი ბუნების დამადასტურებელია წარმოქმნისა და მოსპობის პროცესი, რომელთა მონაცვლეობაშიც ეგზისტენცი, როგორც მთელი, დამორჩილებულია და მერყეობს შობის პირობებსა და ყოველგვარი სიცოცხლისათვის წერტილის დამსმელ გარდაცვალებას შორის.

ცხოვრებისადმი პოზიტიური მიმართება  სიყვარულს, მეგობრობასა და მასთან ერთიანობას უმზადებს საფუძველს, ხოლო გულგრილი და უარმყოფელი ურთიერთობა ფუნქციონალისტებისა მხოლოდ დაპირისპირებისა და თვითჩაკეტვისაკენ უბიძგებს მათ. ადამიანის მიერ სამყაროსთან დასაზავებლად მტკიცედ მიღებული გადაწყვეტილება ასუსტებს მის შიშს გარკვეული გამოცდებისა და გამოწვევების წინაშე. აღნიშNულთადმი გულგრილობა კი მათ წინააღმდეგ გალაშქრების სურვილს ჰბადებს.

წინააღმდეგობრივი ბუნების გამოვლენის ფორმები, შემთხვევითობა, უცვლელობა, შობისა და გარდაცვალების დაპირისპირება აკუმულირდებიან ბედისწერად, რომელსაც იწვევენ ადამიანები. ბედისწერად, ფატუმად ფასდება ყველაფერი ის, რაც ვერ თავსდება დაზარალებულის ძალაუფლების სფეროში, თუმცა ძლევამოსილად მიემართება ადამიანს და საკმაოდ დიდ გავლენასაც მოიპოვებს მასზე, რომლისგანაც ამგვარი ქმედებით მუდამ მიზანშია ამოღებული. ფატალურია ის, რაც უმართავია ადამიანისათვის და მიიწევს წინ, მიუხედავად ამ უკანასკნელის სურვილისა. ამგვარად, ცხოვრება a priori  სთავაზობს მას თავის პირობებს, ან a posteriori აკეთებს ამას, როდესაც რაიმე მოვლენა უკვე იჩენს თავს და მისი სასიამოვნო თუ უსიამოვნო შედეგები გადასინჯვას აღარ ექვემდებარება. მაგალითად, ავადმყოფობა მხოლოდ დროის გარკვეულ მომენტამდე შეიძლება ემორჩილებოდეს მკურნალობას, მაგრამ როდესაც იგი არაკონტროლირებადი ხდება, იქცევა ბედისწერად, მიუხედავად იმისა, გამოიწვია იგი ბრმა შემთხვევამ თუ რაიმე ცნობილმა ან უცნობმა წინაპირობამ.

ყოველგვარი საფუძვლის გარეშე ყველაფრის ბედისწერისთვის გადაბრალება და მისი ძალაუფლების ,,ბრმად აღიარება’’ იქცევა ფატალიზმად. თანამედროვეობამ განიზრახა ამ ცნების უგულებელყოფა და პირველ რიგში ეს რელიგიური მოცემულობების გადალახვით განახორციელა. ამით იგი იმთავითვე დადგა კანონიერი ანტიფატალიზმის პოზიციაზე; ასე რომ, ბედისწერა მოდერნიზმის ცნებებში საერთოდ აღარ უნდა მოხვედრილიყო: აქ უკვე ყველაფერი უნდა დამორჩილებოდა მეცნიერულ ცოდნასა და ტექნიკურ ძალაუფლებას, რამაც ადამიანის ირგვლივ არსებულ მოვლენებს ხელშეუხებლის საბურველი ჩამოაშორა. აღნიშნულმა ცვლილებამ საფუძვლიანად გარდაქმნა როგორც ცალკეულ ინდივიდთა, ისე მთელი  საზოგადოების ცხოვრება, ვინაიდან აქ იმთავითვე მოცემულად აღარაფერი გაიაზრებოდა: ამ ახლებურ ვითარებაში შესაძლებელი გახდა ამა თუ იმ ოპერაციის მეშვეობით სხეულისათვის სასურველი ფორმის მიცემა, სპეციალური საშუალებებით სასიამოვნო სულიერი განწყობის მოპოვება… ნეგატიურ განწყობათა დაძლევა. განა ბედისწერაა ბავშვების ყოლა მაშინ, როდესაც ამაში აბების ჩარევაც საკმარისია? ან ბედისწერაა მათი არყოლა, როდესაც ეს პროცესი ჰორმონებზე ზეგავლენის მოხდენითაც უარიყოფა? განა დაბადების ბედისწერამ იზრუნა კანის ფერზე? იგი სურვილისამებრ შეიძლება შეიცვალოს. მძიმე უღელმა მიაჯაჭვა ადამიანი ერთ პლანეტაზე? მას შეუძლია, ეს უკანასკნელიც მიატოვოს.

და მაინც, ბედისწერა ჩვენს ცხოვრებაში ჯერ კიდევ ინარჩუნებს თავის ადგილს, ვინაიდან ჩვენ ირგვლივ მაინც უხვადაა ისეთი მოვლენები, რომელთა სურვილებისათვის დამორჩილება ჩვენს ძალებს აღემატება. აქ უკვე ადამიანს ,,ბედისწერასთან თამაშში’’ ტექნიკა ვეღარ უწევს სათანადო დახმარებას. როგორც კი იღვიძებს თუნდ ერთი მცირე ნაწილი თავისუფლების განცდისა, მაშინვე დგება ბედისწერის პასუხისმგებლობის საკითხი: მე მაქვს არჩევანი, ვიარო ამა თუ იმ გზით, ვიყიდო ეს ან სხვა პროდუქტი და სხვ. ამ დაკვირვებისას ბედისწერა იქცევა არჩევანად, განვვლო ცხოვრების გზა ამა თუ იმ ადამიანთან ერთად, ვიყოლიო ან არ ვიყოლიო ბავშვები. თუნდ ამ უკანასკნელ საკითხში ბედისწერის წინააღმდეგ მეტყველებს თანამედროვე მეთოდი ხელოვნურად განაყოფიერებული უჯრედის გადანერგვისა… დაუსრულებელი დავა ჰბადებს კითხვას: რა არის ჭეშმარიტად თავისუფალი არჩევანი? მაქსიმალური თავისუფლების აღიარება და მთელი პასუხისმგებლობის საკუთარ თავზე აღება ყოველი ჩვენგანის ძალებს აღემატება, თუმცა მეორე რადიკალური გზის არჩევით – თავისუფლების სრული უარყოფითა და პასუხისმგებლობის მოხსნით – მხოლოდ თვითნებობამდე მივიდოდით.

ყოველი დამოყვრება სამყაროსთან, ყოველი მეგობრობა და ერთობა ცხოვრებისეულ მოვლენებთან ადამიანს უქმნის მის ბედისწერისეულ მზამოცემულობებთან თანხმობის წინაპირობასაც. თანხმობის საუკეთესო გამოვლენად კი იქცევა ადამიანის თავდადება ცხოვრების ყოველ კუნჭულში, მისთვის გადაშლილ ყოველ ასპარეზზე, რაც თითოეული ინდივიდისათვისაა შესაძლებელი. თავდადება მოითხოვს ისეთ ამოუხსნელ ამოცანებთან შეგუებასაც, რომელთაგან ზოგიერთი შეიძლება შეფასდეს ბედისწერად, ზოგიერთი კი – არა. სწორედ აქ ვაწყდებით ძალზედ რთულ, მაგრამ, ამავდროულად, მეტად საჭირო მომენტს – მზადყოფნას მოთმინებისათვის.

Related image

ადამიანები ხშირად სვამენ კითხვას – რამდენად სამართლიანია ცხოვრება მათთან მიმართებაში, მაგრამ იგივე კითხვა შესაძლებელია დაისვას საპირისპიროდაც – რამდენად სამართლიანნი ვართ ჩვენ მისდამი? ეს-ესაა გათავისუფლდნენ ისინი მსგავს მიმართებით ღმერთის მოაზრებისაგან, თანამედროვენი აქტიურად მიმართავენ ამგვარ პრეტენზიას სიცოცხლისადმი, რაც ადამიანთა ცნობიერებაში სიცოცხლის ნაკლოვან ესკიზად გარდაიქმნება. სწორედ ამ დამოკიდებულების შედეგია ფრაზა, რომელიც გარშემო- მყოფთაგან არცთუ იშვიათად გაგვიგონია: ,,ცხოვრება უსამართლოდ მეპყრობა’’! – ამბობენ ისინი. სიცოცხლესთან ურთიერთობის შიშის მასშტაბი მოითხოვს ჩვენგან დაპირისპირებულ მხარეთა შეცნობას, რაც ურთიერთობის ცხოველმყოფელ ფორმამდე მიგვიყვანს. საჭიროა ადამიანებმა გაითვალისწინონ, რომ ბედისწერით დაბრმავებული მოდერნული კულტურა აუცილებელია ვაქციოთ ბედისწერაშეცნობილ სულიერ მემკვიდრეობად, რომელშიც ბოლომდე იქნება გაანალიზებული, რომ, მიუხედავად ყველაფრისა, არსებობს უმკაცრესი კავშირები სიცოცხლის ფართო კონტექსტში, რომ ტკივილი, რომელსაც ეს კავშირები იწვევენ, ყოველთვის არ შეიძლება, უარყოფილ იქნეს. სწორედ ამის შესახებ მოგვითხრობს მაქს ფრიში თავის „Homo Faber“ – ში, სადაც გვიხატავს ტექნიკური ძალმოსილების სამყაროში ბერძნული მასშტაბებიდან ტრაგიკულად დანახულ ადამიანს.

„ქვა საცდურისა“ სიცოცხლისადმი სიყვარულისათვის არის სწორედ ის სხვა, შეუფერებელი და ცვლილებისათვის მოუხელთებელი. სიყვარული, ამავდროულად, არის ხელოვნება, შეგეძლოს, თავი გასწირო იმისათვის, რისი მოთმენაცაა საჭირო და არა მხოლოდ გსურდეს ის, რაც ჯერ-არს, გააკეთო. საჭიროა გიყვარდეს სიცოცხლის ყოველი მომენტი, იქნება ის გარდაუვალი დავალება, აუცილებელი მოვალეობა თუ ბედისწერისეული წინასწარგანსაზღვრულობა, რომელსაც ვერ გარდაქმნი. ჩნდება კითხვა, ჩვენი ამგვარი მიმართებაც ხომ არაა ბედისწერით განსაზღვრული? კავშირები ყველგან შეიმჩნევა, როდესაც ადამიანი თავის გზაზე ღრმა დაბნეულობისაგან გამოერკვევა და ირგვლივ მიმოიხედავს… უნდა ითქვას, რომ ეს არაა საკითხი ობიექტური სინამდვილისა; აქ საქმე გვაქვს სუბიექტურ მნიშვნელობებთან…

როდესაც საქმე სიცოცხლისათვის აზრის მინიჭებას, თავად ბედისწერის აზრით ავსებას ეხება, აქ პროცესი ყოველთვის იმ პირობით წარიმართება, რომ აზრი უნდა გულისხმობდეს არა ნებისმიერ შესაძლებელ შინაარსს, არამედ იდეას, რომლისაც ღრმად სჯერა ადამიანს და რომელზეც თამამად დააშენებდა თავის ცხოვრებას. ესეც ცხადყოფს იმ ფაქტს, რომ „აზრის“ წინაპირობები იძულებით კი არ წარმართავს მის მდინარებას, არამედ თვით ისეთ შემთხვევაშიც კი, როდესაც სიცოცხლე დაცლილია ყოველგვარი აზრისაგან, დგას საკითხი აზროვნების, სხვებთან ურთიერთობის, კავშირთა აღმოჩენის მნიშვნელობის შესახებ. წინაპირობები იძლევა იმის საშუალებასაც, რომ დროდადრო კვლავ კრიტიკულად განიხილოს ეს აზრი, წარმოდგეს ახალი შეხედულებები მის სფეროში, გადაისინჯოს აქამდე მიღებული გამოცდილებები; ეს პროცესი კი გვაზღვევს აზრის ქედმაღლობისაგან, რაც თავის თავში გარკვეულ საკითხებზე გულგრილი, გადაჭრილი პასუხის ქონას გულისხმობს. ხოლო მას შემდეგ, რაც სიცოცხლე ჩვენს თვალში იცლება მნიშვნელობებისაგან, ეჭვისა და ბედის მორჩილების საშიშროება გვიახლოვდება. აქ უკვე გადამწყვეტ როლს აღარ თამაშობს საკითხი, უკავშირდება იგი ტრაგიკულ გზას თუ კომიკური ხედვით მიგნებულ გამოსავალს, როგორც ამას შოპენჰაუერისა და ვუდი ალენის შემთხვევაში ვხედავთ. „მელინდა და მელინდა“ – ეს იგივეა, რაც არტური და ვუდი. კონტრასტული პროგრამა კი ამ უკანასკნელებთან მიმართებისას იქნებოდა სიცოცხლის მნიშვნელობათა სისავსიდან გამოსვლა და ყოველგვარ წინააღმდეგობასთან თანაბარი სიმტკიცით შეხვედრა.

ასეა თუ ისე, უნდა აღინიშნოს, რომ ყოველი კითხვა, დასმული აზრის შესახებ, ეგზისტენციალური გადაწყვეტილების სფეროში გადადის და, შესაბამისად, დიდ გამბედაობას საჭიროებს.

გერმანულიდან თარგმნა ნინო აფციაურმა.

 

 

კომენტარები

კომენტარი