ვიზუალური ხელოვნება

,,მას [ხელოვნებას] ყოველგვარი შეუცნობლის გაზომვა შეუძლია, აბსურდულობის, სამყაროს უსაზღვრო შეუბრალებლობის” – ინტერვიუ გერჰარდ რიხტერთან

გერმანელი მხატვარი და ხელოვანი გერჰარდ რიხტერი 1932 წელს დრეზდენში დაიბადა. მას საკმაოდ რთული ბავშობა ჰქონდა, რადგან როგორც ნაცისტური, ასევე კომუნისტური რეჟიმის პირობებში მოუწია ცხოვრება. კარიერის დასაწყისში ის, ძირითადად, კედლებზე ხატავდა. ბერლინის კედლის აგების შემდეგ ის აღმოსავლეთ გერმანიიდან, ანუ გერმანიის ფედერაციული რესპუბლიკიდან, გერმანიის დემოკრატიულ რესპუბლიკაში გარბის. ამ პერიოდში რიხტერი აქტიურად მისდევს მხატვრობას. მისი გატაცება ფოტოების ნახატებად გადაქცევა იყო. რიხტერის ნამუშევრებში როგორც აბსრაქტულ და მისტიურ ნახატებს, ასევე რეალისტურ და კონრტეულ სილუეტებსაც ნახავთ. თუმცა, ხშირად, ასევ ვთქვათ, პერფორმანსის სახითაც ქმნის ხელოვნების ნიმუშებს. ის თანამედროვეობის ყველაზე მნიშნელოვან გერმანელ ხელოვანად არის აღიარებული.

ინტერვიუს ნაწყვეტი მარკ გოდფრეისა და ნიკოლას სეროტას წიგნიდან ,,გერჰარდ რიხტერი: პანორამა’’-დან არის ამოღებული. რიხტერს თავად ნიკოლას სეროტა, ლონდონში ყველაზე მსხვილი გალერიის ,,Tate’’- ის დირექტორი, ესაუბრება.

ნიკოლას სეროტა: ორმოცდაათ წელზე მეტია, რაც აქანდაკებთ, ფოტოებს იღებთ და ფოტოებიდანვე გადახატვით ასრულებთ ნამუშევრებს, მაგრამ ყოველთვის მაინც ხატვის ერთგული რჩებით. დიახ, თქვენ ცნობილი ხართ, როგორც მხატვარი, მაგრამ თანამედროვე სამყაროში იშვიათობაა მხატვრობისადმი ასეთი ლოიალური დამოკიდებულება.

გერჰარდ რიხტერი: დაკიდე მუზეუმში ეკრანი და აღავინ შეხედავს ნახატს – ასეა უმრავლესობისთვის. მაგრამ მხატვრობა ჩემი პროფესიაა, რადგან ეს ის არის, რაც ყოველთვის ყველაზე მეტად მაინტერესებდა. უკვე საკმაო წელი განვლიე, მე სხვა ტრადიციიდან მოვდივარ და, რაც არ უნდა მოხდეს, სხვანარიად მოქცევა არ შემიძლია. ახლაც დარმწუნებული ვარ, რომ ხატვა ადმიანის ძირითად უნარებს შორის ერთ-ერთია, როგორც ცეკვა და სიმღერა, რაც იმას ნიშნავს, რომ ეს უნარი ადამიანურობასთან გვაახლოებს.

ნს: ყოველთვის უკვდავი ნამუშევრის შექმანზე ფიქრობთ?

გრ: არა, ეს ასე არ არის. ამაზე არ ვფიქრობ ხოლმე, უფრო მეტად, სურვილი მაქვს, რომ  ხელოვნების ისეთ ხარისხს მივაღწიო, რომელიც სცდება იმას, რაც ჩვენ ვართ და ამ მხრივ, დროის მიღმაა.

ნს: ხომ არ ფიქრობთ, რომ ეს დახელოვნებისთვის საჭირო ვარჯიშის ნაწილია, რომელიც წარსულში აუცილებლობად ითვლებოდა?

გრ: დიახ, მაგრამ ეს ოსტატობაზე არ არის დამოკიდებული. ეს ნაბოძები რამაა. მხატვრობაში მხოლოდ ვირტუოზულობა საკმარისი არ არის. არ ვიცი, როგორ აღვწერო ის თვისება, რომლის პოვნაც მხოლოდ ხელოვნებაში შეიძლება (გინდ მუსიკაში, ლიტერატურაში, მხატვრობაში და ასე შემდეგ) ეს რაღაც უბრალოდ იქ არის და ითმებს, ელოდება.

ნს: ანუ, ის მუდამ გვესაუბრება?

გრ: დიახ.

ნს: რა მიზანი გქონდათ, როდესაც ,,შუშის ოთხი სარკმელი’’(1967)  გააკეთეთ?

გრ: მინდოდა თავად შუშა მეჩვენებინა. სრულიად ნაივური მცდელობა იყო იმისა, რომ მნახველს ამ სარკმლებთან შეხება შეუძლია. სწორედ ამიტომ იყო ისინი ბრუნვადი… მაგრამ, ამავე დროს, ხვდებოდი, რომ შეხების მიუხედავად, მაინც არ შეგეძლო მათი გაგება. და, დიახ, ეს დიუშანსაც უკავშირდება. ეს პოლემიკა იყო დიუშანთან. ის ასეთ ნამუშევრებს ტალახში სვრიდა.

ნს: ესე იგი, დიუშანთან შერკინება გსურდათ?

გრ: დიახ, ცოტათი, ისევე, როგორც ,,ემა’’-ს შემთხვევაში [რიხტეს ცოლის შიშველი გამოსახულება, რომელიც 1966 წელს შეიქმნა]. მახსოვს, მისი ნახატი ,,Nude Descending a Staircase’’ მხატვრობის დასასრულად მიიჩნიეს.

ნს: ესე იგი, თქვენ გინდოდათ გეჩვენებინათ, რომ დიუშანის არსებობის მიუხედავად, ხატვა მაინც შესაძლებელია?

გრ: დიახ და თან გამომსახველობითი სტილის უკუგდების გარეშე. ,,რეტინულ ხელოვნებაზე’’ [ხელოვნება, რომელიც თვალისთვის იქმენა და არა გონებისთის] ვსაუბრობ – ფერად, ლამაზ და თუ საჭიროა, სენტიმენტალურზეც კი. ეს მაშინ პოპულალური არ იყო, უფრო კიტჩად აღიქმებოდა.

ნს: შეგვიძლია ვთქვათ, რომ 1960- იან წლებში ემოციით იყავით დაინტერესებული?

გრ: დიახ, თუმცა გააზრებული არ მქონდა, რას ვაკეთებდი. ხალხი მაშინ სხვანაირად აღიქვამდა, ტრაგიკული შემთხვევების ფოტოების შემდეგ მხატვრობას გართობის საშუალებად მიიჩნევდნენ, ხედავდნენ, როგორც სითავხედეს და პროვოკაციულობას, რაც რეალობისგან შორს არ იყო.

ნს: ესე იგი, გინდოდათ, რომ მხატვრობას შეძლებოდა, რომ ადამიანის ემოციებს გამკლავებოდა და თან, ეს გააბსტრაგირებით არ მომხდარიყო?

გრ: დიახ.

ნს: ესე იგი, თქვენ იდეოლოგიების მიმართ სკეპტიკური ხართ, მაგრამ მხატვრობას მაინც აქვს მორალი? მოდით, იდეოლოგიურ ხელოვნებაზე ვისაუბროთ.

გრ: ეს ბუნებრივია, თუ ჯერ ნაცისტურ, შემდეგ კი კომუნისტურ სისტემაში გაიზარდე. მაგრამ სხვა მიზეზებიც იყო. ჩემი თაობა, უმამო თაობა იყო. ეს უკვე საკმარისია სკეპტიკურობისთვის.

ნს: დიახ, როგორც მეტაფორულად, ასევე პირდაპირი მნიშვნელობითაც არ გყოლიათ მამა.

გრ: დიახ, მე არც მისაბაძი და არც მოწინააღმდეგე მამა არ მყოლია. მამა საზღვრებს აწესებს და გაჩერებს, როცა საჭიროა. მე ეს გამოცდილება არ მქონია, ამიტომ შევძელი, რომ ბავშვური მიამიტობა დიდხანს შემენარჩუნებინა, რადგან არავინ იყო, ვინც შემაჩერებდა მაშინაც კი, როდესაც რაიმეს არასწორად ვაკეთებდი.

ნს: თუ იდეოლოგიის მიმართ სკეპტიკური ხართ, რაიმესი გწაამთ? ალბათ, ეკლესიის არა.

გრ: პირდაპირი მნიშვნელობით ეკლესიის – არა, მაგრამ სხვა კუთხით ეკლესიისაც მწამს. ეს ძველი ტრადიციაა. რაღაც რწმენის გარეშე ცხოვრება არ შეგვიძლია. ჩვენ ის გვჭირდება.

ნს: რწმენა წლოვანებასთან ერთად მოგემატათ?

გრ: არა. ყოველთვის მწამდა.

ნს: მის ირგვლივ აგებთ სამყაროს?

გრ: ეს ჩვენი კულტურაა, ქრისტიანული ისტორია, ეს ისაა, რამაც ფორმა მომცა. ათეისტი ვარ, მაგრამ მაინც მწამს. უბრალოდ ამგვარად ვართ აგებულნი.

ნს: დიახ, ყველამ უნდა ჩამოაყალიბოს თავისი ღირებულებითი სისტემა. ხშირად, მხატვრის ღირებულებები მის შემოქმედებაში გამოიხატება ხოლმე, როგორც როთკოსთან იხატება ტრანსცენდენტული სამყარო.

გრ: დიახ, მე შემიძლია, რომ მას დავეყრდნო. ხელოვნება იდეალური მედიუმია რაიმე ტრანსცენტენტალურთან კონტაქტისთვის, ან მასთან მიახლოებისთვის.

ნს: და როგორ დაახასიათებთ თქვენს თავს? პოლიტიკურ ჭრილს არ ვგულისხმობ, მე ვგულისხმობ… მე ვფიქრობ თქვენ თქვით, რომ რელიგიის არ გწამთ.

გრ: მე ღმერთის არ მწამს.

ნს: თუ ღმერთის არ გწამთ, მაშინ რისი გწამთ?

გრ: მე მწამს, რომ აუცილებელია, ყოველთვის გწამდეს. ეს ერთადერთი გზაა. ყველაფრის მიუხედავად, ჩვენ ორივეს გვწამს, რომ გამოფენას გავაკეთებთ. თუმცა მე არ შემიძლია ღმერთის ვირწმუნო, თითქოს, ის ჩემთვის ან ძალიან დიდი, ან ძალიან პატარაა და ყოველთვის შეუცნობადი, დაუჯერებელია.

ნს: და ხელოვნების დანიშნულება რა არის?

გრ: რომ გადაგარჩინოს. როგორც სხვა ძალიან ბევრმა რამემ, მაგალითად პურმა, სიყვარულმა.

ნს: თქვენ რა მოგცათ ხელოვნებამ?

გრ: [იცინის] რაღაც, რასაც შემიძლია, რომ მოვეჭიდო… მას ყოველგვარი შეუცნობლის გაზომვა შეუძლია, აბსურდულობის, სამყაროს უსაზღვრო შეუბრალებლობის.

ნს: ესე იგი, ის სამყაროს სტრუქტურას გვაძლევს?

გრ: დიახ, კომფორტს, იმედს, მის ნაწილად ყოფნის სურვილს გაძლევს.

ნს: მაგრამ მის[სამყაროს] ნაწილად ყოფნა რელიგიის საშუალებით არ ხდება?

გრ: არა, ჩემს შემხთვევაში – არა, თუმცა, მადლობელი ვარ, რომ ეკლესია არსებობს, მადლობელი ვარ, რომ მან ამდენი კარგი რამ გააკეთა, მაგალითად, მოგვცა კანონები, რისი გაკეთება შეიძლება და რისი – არა და განასხვავა სიკეთე და ბოროტება. ესაა, რასაც ყველა რელიგია აკეთებს და როგორც კი მათ ჩანაცვლებას ვცდილობთ, ამქვეყნიური რელიგიები, ფაშიზმი და კომუნიზმი იჩენენ თავს.

ნს: არსებობს რაიმე სუბიექტი, რისი დახატვაც არ შეგიძლიათ?

გრ: არ მჯერა, რომ არსებობს რაიმე, რისი დახატვაც არ შეიძლება, მაგრამ ბევრი რამაა, რასაც პირადად მე ვერ დავხატავ.

ნს: თქვენი ბევრი ნახატი თქვენს პირად ისტორიასთან და ასევე გერმანიის ომისშემდგომ პერიოდთან არის კავშირში, მაგრამ არასდროს დაგიხატავთ რაიმე ჰოლოკოსტზე.

გრ: არა, პირდაპირ ჰოლოკოსტზე – არა. რამდენიმე მცდელობა მქონდა. კონრად ფიშერი და მე ერთად ვგეგმავდით გამოფენას. თუმცა, შესაბამისი ფორმა  ვერ მოვიფიქრე, ვერ შევძელი გამოხატვის შესაფერისი გზა მომეფიქრებინა.

ნს: ამიტომ შეწყვიტეთ სუბიექტებზე მუშაობა?

გრ: დიახ… მე ახლაც მაქვს ფოტო კედელზე. მაგრამ მასზე ლაპარაკს აზრი არ აქვს, პირადად უნდა ნახოთ.

ნს: რა ფოტოა?

გრ: ფრანგი ისტორიკოსის ჯორჯ დიდი-ჰუბერმანის წიგნიდან არის. თუ არ ვცდები „Images in Spite of All’’ ჰქვია, ბევრი საშინელი ფოტოა იქ. ჰუბერმანი ამბობს, რომ ეს სურათები, ეს საშინელი ფოტოგრაფიები ჩვენი კოლექტიური სურათების საცავის ნაწილია. შესანიშნავი წიგნია. ხედავ საკონცენტრაციო ბანაკის ეზოს, სადაც მშვიდად სიერნობს ხალხი, ხოლო, უკეთ რომ დააკვირდები, დაინახავ, რომ მოსიარულე გვამებს უყურებ. როგორც მშვენიერი მებაღეები… გასაუცარი კონტრასტია ფოტოს შინაარსსა და მასზე აღბეჭდილ გამოსახულებას შორის. ამისგან რაიმე რომ შემექმნა, ეს ზედმეტად ღირსშესანიშნავი იქნებოდა. დღეს საკმაოდ დიდი რეპუტაცია მაქვს, დახატვისთანავე იტყოდნენ ,,ოჰო, შეხედეთ რას აკეთებს!’’. უკვე ,,Baader-Meinhof’’-საც ვეღარ ვიტან. ზედმეტად ბევრ ყურადღებას იპრყობს. საშინელებაა.

ნს: ამ ფოტოსგან ნახატის შექმნა არ გინდათ ხოლმე?

გრ: დიახ, ხშირად.

ნს: დაგიწყიათ?

გრ: არა, მას ძალიან დიდი ეფექტი აქვს, როგორც პატარა, გამჟღავნებულ ფოტოს. მეტის არაფრის დამატება არ შემიძლია. თუ მას უფრო დიდ ნახატად ვაქცევ, ამით მხოლოდ ფოტოს მივაყენებ ზიანს.

ნს: როდის აღმოაჩინეთ ის?

გრ: დაახლოებით, ოთხი წლის წინ.

ნს: ესე იგი, მაინც შესაძლებელია, რომ მისგან ნახატი შექმნათ, რადგან ,,September’’ (2005) [ნახატი ამერიკაში მომხდარ ტერორისტულ ფაქტს ეხება] ამბიდან ოთხი თუ ხუთი წლის შემდეგ შექმენით.

Gerhard Richter – ,,September”

გრ: გეთანხმებით, ნელი ვარ, მაგრამ ეს მაინც ნაკლებად სავარაუდოა.

ნს: რატომ ხართ ნელი?

გრ: დიდი დრო მჭირდება, რომ გავიგო, წარმოვიდგინო ჩემი ნახატი.

ნს: ,,September’’-ის იდეა 2001 წელშივე დაგებადათ, თუ მერე მოიფიქრეთ?

გრ: სიმართლე რომ გთხრათ, ოთხი წლის შემდეგ მომაფიქრდა. თუმცა, რა თქმა უნდა, შეპყრობილი ვიყავი ფოტოებით, საერთოდ ვფიქრობდი, რომ ხატვა შეუძლებელი იყო, მით უმეტეს, ისე, როგორც ბევრი აკეთებს, სულელური პეიზაჟის გადახატავენ ხოლმე, შემდეგ ამ საშინელ აქტს გასაოცარ შემთხვევითობას დაარქმევენ და ხელოვნების მეგა ნიმუშის ირგვლივ ზეიმობენ.

ნს: ანუ თქვენ ცდილობდით, რომ ნახატში სუბიექტი ისე შეგექმნათ, რომ ის ღირსშესანიშნავი არ ყოფილიყო?

გრ: დიახ, კონცენტრირებული ვიყავი მის შეუდარებელ ბოროტებაზე და მის საზიზღარ მიმზიდველობაზე…

ნს: ვიზუალურ მიმზიდველობაზე…

გრ: დიახ, თუმცა ეს ბინ ლადენის ხელოვნების ნიმუში არ გახლავთ.

ნს: ჩანახატები ნამუშევრის შექმნამდე გააკეთეთ, თუ გაცილებით უფრო ადრე?

გრ: ალბათ, ერთი წლით ადრე, არ მახსოვს.

ნს: ჩანახატები გაცილებით დიდია, ვიდრე ნახატი.

გრ: ორი სრულიად განსხვავებული რამაა. არ გამიაზრებია, რომ მათ ამ თემასთან კავშირი ჰქონდათ.

ნს: ეს რას ნიშნავს?

გრ: დიახ, ბენჟამინ ბუხლომ შენიშნა მათი კავშირი. ჩემთვის, უბრალოდ აბსრაქტული ჩანახატი იყო.

ნს: მან შენიშნა კავშირი?

გრ: დიახ, მან შენიშნა და მერე მეც დავინახე. ხშირად ჩემი გონებიდან რაღაცებს ვშლი, ხანდახან არც კი ვიცი ზუსტად რას ვაკეთებ. ყოფილა შემთხვევები, როცა ნახატი მკლვლელობის, ან საზარელი ფოტოგრაფიის მიხედვით შემიქმნია, თუმცა ხატვის მომენტში არც კი მახსოვდა, რომ ეს ფოტოები ნანახი მქონდა. შეიძლება, ამას კარგი მხარეც აქვს.

ნს: ესე იგი, თუ თქვენ რაიმე მნიშვნელოვანი თემა უკვე გაქვთ, მან მაინც თავისი უნიკალური გზა უნდა მონახოს, რომ ნახატად იქცეს.

გრ: დიახ, იქცეს ნახატად და არა ილუსტრაციად ან სპექტაკლად.

ნს: თქვენ გიყვართ, რომ ყველაფერი თავისი რიგის მიხედვით მოხდეს.

გრ: საკმაოდ ნერვოტულია.

ნს: როდესაც რეალისტურ ნახატს ხატავთ, ცდილობთ, რომ ძალიან ზუსტი იყოთ?

გრ: დიახ, ამ სიტყვის ყველაზე ზოგადი გაგებით.

ნს: რის მიღწევას ცდილობთ რეალისტური სურათებით?

გრ: ვცდილობ დავხატო ის, რაც ვნახე და რამაც ჩემზე იმოქმედა, ისე ზუსტად, როგორც შემიძლია.

ნს: თქვენ თქვით, რომ გაქვთ ისეთი პერიოდები, როდესაც არ ხატავთ. ეს იმიტომ, რომ რაიმე სუბიექტს ეძებთ, თუ უბრალოდ ორჭოფობთ?

გრ: დიახ, ზუსტად ახლა ვარ მაგ მდომარეობაში და დარმწუნებული არ ვარ, შეიძლება, ყურადღების გადამტან თემებს მე თვითონ ვეძებ, გამოფენებზე ვმუშაობ და ასე შემდეგ, რომ მიზეზი მქონდეს, რომ არ დავხატო. ან ამას იმიტომ ვაკეთებ, რომ იდეები აღარ მაქვს. ეჭვი არაა, ცოტ-ცოტა ორივე. მოკლედ, უკეთეს სიტუაციაშიც ვყოფილვარ.

ნს: ხშირად ყურადღების გადატანა გვჭირდება, უბრალოდ დღე რომ ჩავამთავროთ.

გრ: დიახ. მუდმივად კარგად მუშაობა შეუძლებელია. ერთადერთი ხელის შემშლელი ფაქტორი შიშია, შიში, რომ ყველაფერი უკვე დამთავრდა. ყოველთვის. რომ შენს ცხოვრებაში მეტი აღარაფერი იქნება.

კომენტარები

კომენტარი