ლიტერატურა

საუბარი მერაბ ღაღანიძესთან: შეფასებისა და ინტერპრეტაციის პარადოქსები

გთავაზობთ ინტერვიუს ლიტერატურისმცოდნე, რელიგიისა და კულტურის მკვლევარ, თეოლოგ მერაბ ღაღანიძესთან.

მერაბ ღაღანიძე თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის ფილოლოგიის ფაკულტეტის დამთავრების შემდეგ ასწავლიდა ქართული ლიტერატურის ისტორიისა და ზოგად ლიტერატურისმცოდნეობის საგნებს ჯერ იქვე, შემდგომ კი საქართველოსა და ევროპის სხვადასხვა უნივერსიტეტში.

მისი სადისერტაციო ნაშრომი, რომელიც შეეხებოდა დავით გურამიშვილის შემოქმედებას, მოგვიანებით წიგნადაც გამოქვეყნდა. გამოქვეყნებული აქვს წიგნები ქართველ თუ უცხოელ მწერალთა შესახებ, კულტურისა და რელიგიის საკითხებზე.

ამჟამად მუშაობს პროფესორად თავისუფალ უნივერსიტეტში, სადაც ასწავლიდა და ასწავლის კურსს “რელიგია და პოლიტიკა”, ასევე კურსის “დიადი წიგნების” ფარგლებში – რუსთაველს, ორუელს, დოსტოევსკის.



ბატონო მერაბ, კონკურსები და პრემიები თანამედროვე მხატვრული ლიტერატურული პროცესის მნიშვნელოვან ნაწილად იქცა. თქვენც გიმუშავიათ ამა თუ იმ კონკურსის ჟიურის წევრად. როგორ ფიქრობთ, არსებობს თუ არა ტექსტის შეფასების კრიტერიუმები და შეიძლება თუ არა მათზე შეთანხმება? და თუ არსებობს, იცვლებოდა თუ არა ისინი სხვადასხვა დროს? ასევე, თუ არსებობს მკაფიო ნიშნები, რომლებიც მხატვრულ ლიტერატურას არამხატვრულისგან განასხვავებს?

მართალი ბრძანდებით და სიმართლეს ვერ დავემალებით, რომ ლიტერატურული კონკურსების ჟიურის წევრი ორ-სამჯერ ნამდვილად ვყოფილვარ (თუმცა არ ვიცი, რამდენად ერქვა მაგ საქმეს „მუშაობა“, რაკი ჩვენი გარჯა უაღრესად სასიამოვნო ჩარჩოებში რჩებოდა: ეს იყო წიგნების კითხვა და მათ შესახებ მსჯელობა, რასაც ამ ქვეყნად, – დარწმუნებული ვარ, დამეთანხმებით, – ცოტა რამე თუ სჯობს!), მაგრამ იმის დიდი იმედი კი მაქვს, რომ მომავალში ეს აღარასოდეს განმეორდება. ამგვარი განწყობა და ამგვარი საქმიანობისაგან ამჟამად თავის შორს დაჭერა სწორედ იმ მიზეზითაა განპირობებული, რაც თქვენ სავსებით მიზანმიმართულ (და, როგორც ჩანს, ორაზროვან) კითხვად წამოჭერით: არსებობს კი ლიტერატურული ნაწარმოების შეფასების იმგვარი მყარი, მტკიცე კრიტერიუმები, რომლებიც რამდენიმე ადამიანის შეთანხმების საფუძველი გახდებოდა? ყველაზე დიდი ლიტერატურული პრემია რომ ავიღოთ, – ვგულისხმობ ნობელის პრემიას ლიტერატურის დარგში, – მისი არჩევანიც კი უმეტესწილად საჭოჭმანო და გაუგებარია (რბილად რომ ვთქვათ), ან სამარცხვინო და სასაცილოა (უფრო გულახდილად რომ ითქვას), რაკი მისი მინიჭების მოთხოვნები უმეტესად სრულიად მოშორებულია ლიტერატურული შეფასების სივრცეს: ეს პრემია ხომ ენიჭება ქვეყნებისა და ჟანრების რიგითობის, პოლიტიკური აქტუალურობის ან პოლიტიკური ლობირების საფუძველზე (და ენიჭებათ თითქმის ყოველთვის მემარცხენეებს!). შედეგად კი, რომ არაფერი ვთქვათ კომიტეტის მიერ ტოლსტოისა და ბროხის შორეული უარყოფის შესახებ, რამდენიმე ათწლეულის წინათ შეუმჩნეველი დარჩა ბორხესი, შემდგომ – ახლახან გარდაცვლილი ტურნიე, ხოლო ამჟამად – დღესაც მხნედ მყოფი კურეიში. მაგრამ ისევ მოვედით, რითაც დავიწყეთ: რაც უნდა ზემორე ჩამოთვლილი მწერლები, ჩემი ლიტერატურული გემოვნების კვალობაზე, საუკეთესოთა შორის საუკეთესოებად მიმაჩნდეს, ან ვინ, ან როდის, ან როგორ დაამტკიცა, რომ სწორედ ისინი წარმოადგენენ ლიტერატურის იმ უმაღლეს მწვერვალებს, რომლებიც თითქოს უნდა აღინიშნოს თუ მონიშნოს ნობელის პრემიამ? ჩემი უღრმესი რწმენით, ლიტერატურული ნაწარმოების შეფასების ორად ორი კრიტერიუმი არსებობს: ერთი, რა მომწონს მე, როგორც მკითხველს, და, მეორე, რა გავლენა მოახდინა მან ლიტერატურულ-საჯარო გარემოზე, ან რა გამოძახილი ჰქონდა მას საზოგადოდ. თუკი მეორე ნამდვილად შეიძლება შეფასდეს ობიექტურად (ანუ რაოდენობრივად დაითვალოს), პირველიც, – რაც უნდა სუბიექტურად მოგვეჩვენოს თავდაპირველად, – სწორედაც ობიექტურია, რაკი თავად ჩემი მოწონება ობიექტურად არსებობს და მას ვერაფერი გადაწონის. ლიტერატურული გემოვნება და, შესაბამისად, ცალკეული ადამიანის მიერ შეფასებაც არაერთი პირობის საფუძველზე ყალიბდება: იქნება ეს აღზრდა, გარემო, განათლების თვალსაწიერი, პირადი თუ კულტურული გამოცდილებანი, პოლიტიკური თუ რელიგიური დამოკიდებულებანი. კვლავ ჟიურის წევრობას რომ დავუბრუნდეთ: ყოველივე იმის გათვალისწინებით, რაც უკვე ვთქვით, განა ვინმე წარმოიდგენს, რომ შვიდი, ცხრა თუ თხუთმეტი ადამიანის მოწონება – როგორც მკითხველისა – ერთმანეთს დაემთხვევა? ასე რომ, ძნელად დავიჯერებ, ჟიური სადმე ან ოდესმე რომელიმე მეტაფიზიკური კრიტერიუმებით აფასებდეს ნაწარმოებს: ყოველთვის არსებობს პირობითი ურთიერთშეთანხმება, – როგორც ყველაზე დადებითი, ისე ყველაზე უარყოფითი განზომილებით. რაც შეეხება მხატვრული და არამხატვრული ტექსტების გამიჯვნას, თუ ზოგიერთ დღევანდელ ან თუნდაც გუშინდელ მოდურ თვალსაზრისებს დავუჯერებთ, თვით სამეცნიერო გამოკვლევები ფიზიკაში და ბიოლოგიაშიც კი მხატვრული ტექსტებია, რადგან ისინი არა მარტო აღწერას, არამედ ავტორისეულ თხრობასაც წარმოადგენს, სადაც ამ ავტორთა, მეცნიერ-მკვლევართა მიერ ჯერ დანახული და შემდგომ აღწერილი სამყარო სტრუქტურულ ტექსტადაა ქცეული, და ეს რომ ასეა, ცხადად მიდასტურებს ჩემი ძვირფასი მეგობრების ზაზა ოსმანოვისა თუ დავით ფრანგიშვილის მსოფლიოში აღიარებული კვლევები, – უფრო ზუსტად, მათ მიერ გადმოცემული საკუთარ კვლევათა შედეგები, – ან ერთ დარგში, ან მეორეში. ასე შორსაც რომ არ წავიდეთ, განა ქართული ესეისტიკის და პუბლიცისტიკის, ისტორიოგრაფიული, ფილოსოფიური თუ სოციოლოგიური დარგის საუკეთესო ნიმუშები რამით ჩამორჩება ეგრეთ წოდებულ მხატვრულ ლიტერატურას, თუკი ლიტერატურის განმსაზღვრელ კრიტერიუმად სამყაროს ავტორისეულ წარმოსახვასა და მის ემოციურად შთამბეჭდავ გადმოცემას მივიჩნევთ, რისგანაც მკითხველი (ანდა მსმენელი – ზეპირი ტექსტების თხრობისას), – შეძენილი ცოდნის მიღმა, – არაუტილიტარულ, პრაქტიკულად გამოუყენებელ სიამოვნებას ან, კიდევ მეტი, ბედნიერების განცდას იღებს? მგონია, სასიხარულოა, რომ ქართული კულტურული თუ ინტელექტუალური ისტორია ამგვარი ნიმუშების გახსენებისა და დამოწმების არცთუ მცირე საშუალებას იძლევა.   

მინდა ინტერპრეტაციის თეორიის შესახებ გკითხოთ. როგორია თქვენი პოზიცია: შესაძლებელია თუ არა ტექსტის ნებისმიერი წაკითხვა? თუ ტექსტს აქვს თავისი თუნდაც ჟანრული კანონიკა, რომელიც ინტერპრეტაციისას არ უნდა დავარღვიოთ? უმბერტო ეკო ამბობდა, რომ კარგი წიგნი ავტორზე ჭკვიანი უნდა იყოს: ინტერპრეტაცია თქვენთვის ნაწარმოების საზრისის ამოცნობის პროცესია, თუ მასში შინაარსის შეტანისა?

თეორიულადაც და პრაქტიკულადაც ინტერპრეტაცია შეუზღუდავია და მკითხველმაც, კრიტიკოსმაც, ლიტერატურისმცოდნემაც, იდეათა ისტორიკოსმაც შესაძლოა, ტექსტში ის ამოიკითხოს, რასაც იგი იქ დაინახავს ან საჭიროდ მიიჩნევს, დაინახოს, რასაც მას პროფესიულად ვერავინ აუკრძალავს. მგონია, საკითხი მხოლოდ ზნეობრივ განასერში უნდა განვიხილოთ, რაკიღა გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენს ტექსტის ავტორის მიმართ პატიოსანი დამოკიდებულება: ერთი მხრივ, არ ივარგებს, ვიფიქროთ, რომ ტექსტი თავად წერს საკუთარ თავს და თითქოს ავტორს ტექსტთან არაფერი ესაქმება (რაც, ასე მგონია, ყოველთვის ტოტალიტარული ცნობიერების გამოვლინებაა, თუნდაც მარჯვნიდან და თუნდაც მარცხნიდან), ხოლო, მეორე მხრივ, რა თქმა უნდა, არავის აუკრძალავს, აღმოვაჩინოთ დაოიზმის ან სიქჰიზმის გამოვლინება, ვთქვათ, „ოთარაანთ ქვრივში“ ან „ბახტრიონში“, მაგრამ სწორედ პატივისცემა ავტორის ბიოგრაფიისა და გარემოს, თვალსაწიერისა თუ მისწრაფებათა მიმართ ამგვარ გადაძახილთა ძიების უფლებას არ უნდა გვაძლევდეს. როცა თომას მანი წერს,  რომ მას „ჯადოსნური მთის“ წერისას ჰანს კასტორპის პროტოტიპად არ უგულისხმია პარციფალი, მაგრამ როცა ერთი ახალგაზრდა მკვლევრის ნაშრომი წაიკითხა თავისი რომანის შესახებ, დარწმუნდა, რომ შუასაუკუნებრივი პერსონაჟი ნამდვილად მისი გმირის პროტოტიპია, ეს, რა თქმა უნდა, იმას ნიშნავს, რომ, – გაიაზრა თუ არა მწერალმა, შეგნებულად აირჩია თუ არა, განფინა თუ არა გრაალის მაძიებელი გმირის მქრქალი სახე თავის რომანში, ყოველივე ამის სრულიადაც მიუხედავად, – შეუძლებელია, გერმანელ მწერალს არ სცოდნოდა, არ ხსომებოდა, ჩანაფიქრის თანამდევად არ გაჰყოლოდა პარციფალის არსებობა, თუნდაც შეგნებულად არ ეგულისხმა ეს არქეტიპი მისი პერსონაჟის განსახიერებისას, თუნდაც ეპიკურ-რომანტიკული რაინდის თარგზე განზრახულად არ გამოეჭრა მეოცე საუკუნის რიგითი ინჟინრის ხატება. მაგრამ ისიც სათქმელია, რომ მკითხველი – ავტორისაგან დამოუკიდებლად – აფართოებს ნაწარმოების შინაარსს, იგი თავის სულიერ და ინტელექტუალურ გამოცდილებას ჰმატებს ტექსტს, რითაც ტექსტიც ისევე იზრდება და ვითარდება, როგორც თავად მკითხველი – ბუნებრივად – წიგნთან ურთიერთობის შედეგად. მაგრამ განა მწერალიც პიროვნულად არ იზრდება ნაწარმოების შექმნისას? განა ავტორი წერით  არ აღწევს თავის აღმატებულ „მეს“, თავის აღმატებულ გამოვლინებას? მგონია, არავის აეჭვებს, რომ მარსელ პრუსტი სხვა ადამიანი იყო, სანამ საკუთარი რომანის წერას შეუდგებოდა და სხვა ადამიანად იქცა, როცა მისი წერა თითქმის დაასრულა. ქართული ლიტერატურიდან უდავო უეჭველობით შემიძლია იგივე ვთქვა დავით გურამიშვილზე.

მინდა ერთ საკითხს შევეხო, რომელიც, ცხადია, წინა კითხვასთან გარკვეულ კავშირშია. რამდენად მნიშვნელოვანია თქვენთვის ავტორის ბიოგრაფია, მისი პიროვნული ფაქტორების გათვალისწინება ტექსტის კითხვისას? რას იტყოდით „ავტორის სიკვდილის“ მეტად პოპულარული პარადიგმის შესახებ, შეიძლება ტექსტმა მართლაც დაკარგოს სუბიექტურობის ყოველგვარი კვალი და ავტორი უბრალოდ ტექსტიდან გაქრეს? რას იტყოდით იმ მემარცხენე იდეაზე, რომ მკითხველის დაბადების საზღაური ავტორის სიკვდილია?

უთუოდ გამიჭირდება მოკლე და თან საფუძვლიანი პასუხის გაცემა, რაზეც ასეულობით გვერდი დაწერილა. მაგრამ რაკი მიმაჩნია, რომ პიროვნებაზე უფრო ღირებული და მნიშვნელოვანი არაფერია ამქვეყნად, ნაწარმოებთან ურთიერთობაც ჩემთვის, უპირველესად, მის ავტორთან პიროვნული ურთიერთობის განცხრომაა. ასე მგონია, რომ ყოველი ნაწარმოები კონკრეტული ბიოგრაფიის ავტორის ქმნილებაა, საკუთრივი განვლილი ცხოვრების ნაყოფი და შედეგი (თუმცა ამ ნათქვამით უთუოდ გავანაწყენებდი არა მარტო ნაკლებად ძვირფას ბარტს, ან სრულიად არაძვირფას ფუკოს, არამედ ნამდვილად ძვირფას ელიოტსაც). სავსებით სწორი ბრძანდებით, „ავტორის სიკვდილის“ იდეა მემარცხენე წრეებში დაიბადა (და აქ ხომ უფრო მნიშვნელოვანი „ავტორი“ იგულისხმება!), – უფრო ზუსტად, იმ ჰუმანიტართა თავებში, რომლებიც მარქსისტული მოძღვრებით იყო გადაჭედილი. თავისუფალი პიროვნების (როგორც ადამიანური, ისე ღმრთაებრივი პიროვნების) უარყოფა ისევე ილანდება ამ თეორიაში, როგორც, სხვათა შორის, ამ ბოლო ხანს გავრცელებულ სრულიად ანტიქრისტიანულ თვალსაზრისში, რომ ადამიანის მიზანი არაა და არ უნდა იყოს ბედნიერება. მარქსიზმი, მოგეხსენებათ, საერთოდ, უგულებელყოფს პიროვნებას, – ასე, ცოტა უხეშად, მაგრამ ზუსტად და მკაფიოდ რომ ვთქვათ, – რაკი ადამიანს განიხილავს როგორც ოდენ კოლექტივის (ანუ თავისი სოციალური კლასის) წარმომადგენელს. მე საბჭოთა ეპოქაში დავიბადე და ჩამოვყალიბდი, ხოლო საბჭოთა-კომუნისტური თეორია სწორედ ამას გვასწავლიდა, რომ ავტორი ყოველთვის გადმოგვცემს არა თავის პირად სათქმელს, არამედ უწინარესად გამოხატავს თავისი კლასის ინტერესებსა და უწყებას. ეს მე არც მაშინ მჯეროდა და არ ახლა ვიჯერებ, მაგრამ ნამდვილად მჯერა, რომ წიგნის კითხვა დამოუკიდებლად თვითმყოფი ორი ადამიანის პიროვნული შეხვედრის აქტია: ბუნებრივია, იგულისხმება მწერალი და მკითხველი, – თავ-თავიანთი ბიოგრაფიითა და გამოცდილებით. ინტერპრეტაცია ორი პიროვნების შეყრისა და გაზიარების შედეგია, სადაც და როცა ორივე სწორედაც მთელი შესაძლო სისავსით წარმოადგენს საკუთარ თავისთავადობას. რაკი ტექსტი ყოველი ახალი წაკითხვისას ახალ უწყებას გახსნის, – დროისა და გარემოს გათვალისწინებით, – ხოლო რაკი მკითხველიც მუდმივად იცვლება, ფერს იცვლის, შესაბამისად, ტექსტის ინტერპრეტაციაც მუდამ ამოუწურავია.

ბატონო მერაბ, მიგაჩნიათ თუ არა, რომ ყველა ლიტერატურული შედევრი აუცილებლად უზუსტესი სიმძაფრით ასახავს ეპოქას, თუ არსებობს მეტაისტორიული ტექსტებიც? და ამასთან, რას იტყოდით ე. წ. „სოციალურ მწერლობაზე“, რამდენად არის დღეს მწერლის გამოწვევა, რომ პირველი გამოეხმაუროს საინფორმაციო დაიჯესტში მოხვედრილ მოვლენებს და შეგვიძლია თუ არა ხელოვნებისგან გარკვეული სოციალური პრობლემების გადაჭრა მოვითხოვოთ მისი არსებობის ლეგიტიმურობისთვის?

ყველაზე მარტივად რომ ვთქვა, ეპოქა იმდენად ცხადად აისახება ტექსტში, რომ რამდენიმე ათწლეულითაც კი ვერ ხერხდება მისი გადაწევ-გადმოწევა, რაც ტექსტის საკუთარი კონტექსტის დაკარგვის მტკივნეულ ფასად არ დაგვიჯდეს. მაგრამ საქმე შეეხება არა მხოლოდ და არა იმდენად მოსათხრობად თუ გადმოსაცემად არჩეულ მასალას, რამდენადაც სწორედ მონათხრობის გადმოცემის სახეს, რომელიც, თუკი მოსწყდა თავის დროს, არა მარტო უხერხული, არამედ სასაცილოც კი ხდება („ვეფხისტყაოსნის“ ან ბარათაშვილის ლექსით წერა ნებისმიერი შინაარსის ტექსტისათვის დღეს მხოლოდ კომიკური ეფექტის წარმოქმნისათვის შეიძლება გამოდგეს!). სრულიად გულწრფელი მცდელობანიც კი, დარჩეს მწერალი მეტ-ნაკლებად კლასიკური ფორმების ჩარჩოებში, თუნდაც ისეთ ჟანრში, როგორიცაა ნოველისტიკა ან რომანისტიკა, უკეთესი შემთხვევისას, გულდაწყვეტის გრძნობას იწვევს. ბუნებრივია, მწერალი ვერ მიატოვებს თავის გარემოს, რადგან იგი არც მთვარეზე ცხოვრობს და არც თებაიდის უდაბნოში, თუმცა საკითხი, უნდა გამოეხმაუროს თუ არა იგი ეპოქის „სოციალურ გამოწვევებს“, ჩემთვის მთლად ნათელი არაა, დაწყებული იმით, რომ მწერალი, ალბათ, პროფესიულადაც კი ერთ-ერთი ყველაზე მარტოხელა არსებაა ამქვეყნად (შესაძლოა, კომპოზიტორთან და მხატვართან ერთად), და დამთავრებული იმით, რომ გარკვევით არ მესმის, რას ნიშნავს „საზოგადოება“, – მით უმეტეს, „საზოგადოებრივი პრობლემები“. მტკიცედ მჯერა, მწერალი ყოველთვის მხოლოდ იმიტომ და იმის გამო წერს, რაც მას პირადად აღელვებს ან შეაჭირვებს. კიდევ: ჩემი მოგონილი არაა თვალსაზრისი, რომ მწირ ხანაში გვერგო ცხოვრება და ეს თვალსაზრისი არ მგონია აუტანელი დროითი პროვინციალიზმის გამოხატულება იყოს (ანუ წარმოადგენდეს გოდებას იმის შესახებ, რომ, რაც ახლა ხდება, არასოდეს მომხდარა, თუმცა მცირე ისტორიული ცოდნაც კი იმას მეტყველებს, რომ ასეთი, უარესი ან ნაკლებ უარესი მოვლენები ისტორიის განმავლობაში მრავალგზის დადასტურებულა). უბრალოდ, ცხადად მახსოვს, რომ ჩემს ბავშვობასა თუ სიყმაწვილეში ყველა დარგის გამორჩეული გენიოსები ჩემს გვერდით, ჩვენსავე პლანეტაზე ცხოვრობდნენ (ელიოტიდან და ცელანიდან ფოლკნერამდე და კორტასარამდე, პიკასოდან და შაგალიდან შოსტაკოვიჩამდე და ბრიტენამდე, ბერგმანიდან და ანტონიონიდან ჰაიდეგერამდე და მარიტენამდე). თუკი მაშინდელი მსოფლიოს იმგვარ პერიფერიაშიც კი, სადაც მე დავიბადე და გავიზარდე, მათი სახელები არათუ კარგად აღწევდა, არამედ ლამის საყოველთაოდ იყო ცნობილი, დღეს, ინფორმაციის შეუზღუდაობისა და პერიფერიათა მოშლის ჟამს, ამ მასშტაბის ერთი ოსტატის დასახელებაც კი შეუძლებელი გამხდარა. შექმნილი მდგომარეობა, რა თქმა უნდა, ბუნებრივად წარმოშვა 1960-1970-იანი წლებიდან აქოჩრილმა მემარცხენე ტალღამ, რასაც თანასწორობის სოციალისტური იდეის აღზევება მოჰყვა (ანუ: ყველა თანასწორია და არავინაა გამორჩეული!), ხოლო რაკი ადამიანთა საჯარო ცხოვრების მიზნად დაისახა ნაცრისფერობა, გამოურჩევლობა, განუსაკუთრებულობა, მაშინ გაბატონდა კიდეც ყველგან და ყველაფერში (ზოგან – ძალითაც!) ეს სასურველი ნაცრისფერობა, თუმცა არავინ იცის, – არც იმან, ვისაც სამყაროს ტრანსცენდენტური განმგებლობისა სწამს ან არც იმან, ვისაც ამისი არ სწამს, – თუ რას მოგვიტანს ხვალინდელი დღე… ამიტომ, რაკი ბერწ ხანაში ახალი დიადი ტექსტები აღარ იბადება, დიადი ტექსტები ინტერპრეტაციაში ინარჩუნებს სიცოცხლეს, მხოლოდ ინტერპრეტაციაში ცხოვრობს; ჩვენ კი, მკითხველები, წამკითხველები,  გზატკეცილზე გამოვსულვართ, ანთებული ფარნებით ხელში, რათა ერთმანეთს მივანიშნოთ, რომ კულტურა და მათ შორის, ლიტერატურა, ამჯერად, ამჟამად ამგვარი სახით აგრძელებს არსებობას.

ესაუბრა ლექსო დორეული

სექტემბერი, 2019.

ინტერვიუ დაიბეჭდა “ლიტერატურულ გაზეთში”.

კომენტარები

კომენტარი