ვიზუალური ხელოვნება

„ადამიანი, უპირველესად და უმთავრესად, არის ცხოველი“ – ხელოვნება ხელოვნების დასასრულის შემდეგ

ხელოვნების ისტორიკოსის და ფილოსოფოსის – დონალდ კუსპიტის აზრით, მეოცე საუკუნის აბსტრაქტულ ხელოვნებაში, მაგალითად კანდინსკისთან, ობიექტური სამყარო აღარაა მნიშვნელოვანი, მხატვარი არ ასახავს საგნებს, მისთვის უკიდურესად მნიშვნელოვანია მხოლოდ მისი ემოცია, სუბიექტური განცდა, ესაა სხეულის ერთგვარად რელიგიური მოკვდინება.

კანდინსკისთვის წმინდა ხელოვნება და წმინდა მშვენება – ესაა აბსტრაქტული ფორმები და ფერები. ასე მიეცა დავიწყებას რეპრეზენტაციული ხელოვნება. გარეგანი სამყაროს და საგნების უარყოფით ხელოვნება დახეიბრდა, ამის კომპენსირებას კი ხელოვანები შინაგანის გაზვიადებით ცდილობდნენ.

ჟან ოგიუსტ დომინიკ ინგრე, „ოიდიპოსი ხსნის სფინქსის გამოცანას“

ბოდლერის განმარტებით, არსებობს „პოზიტივისტური“ და „წარმოსახვითი“ ხელოვნება –  რეალისტები ხედავენ საგანს და აღწერენ ზუსტად, რომანტიკოსები ხედავენ ფაქტებს მათი გრძნობების პრიზმაში. კანდინსკისთან კი ფაქტები საერთოდ ქრება და მხოლოდ ემოცია რჩება. ძველი ოსტატების შრომატევადი და გარკვეულ საგნობრივ ჩარჩოებში მოქცეული ხელოვნება შეცვალა ბავშვურმა ხელოვნებამ – თავისუფალმა და ქაოსურმა  თვითგამოხატვამ, სუბიექტურმა ექსპრესიამ. დინამიური არაცნობიერი ანაცვლებს ცნობიერს მთლიანად.

როდენი, „ბალზაკის მონუმენტი“

აბსტრაქტულ ექსპრესიონიზმში ობიექტი კარგავს ფორმას, მახინჯდება, ზოგჯერ მისი ამოცნობაც კი ჭირს, ზოგჯერ ის სიზმრისებურია და ჰგავს კოშმარს, ან არის გროტესკული. ამ მიმდინარეობის ორგანული, დინამიური ხასიათი მკვეთრად უპირისპირდება გეომეტრიული აბსტრაქციის არაორგანულ, სტატიკურ ფორმებს, როგორც მალევიჩთან, ალბერთან და ლევიტთან.

აბსტრაქტული ექსპრესიონიზმი გადმოსცემს განცდილ გამოცდილებას, გეომეტრიული აბსტრაქცია კი განუცდელ გამოცდილებას – სიცოცხლის უარყოფას. კვადრატი შეიძლება გავაცოცხლოთ ფერებით, რითიც ის თითქოს ემოციურად მოძრავი ხდება, როგორც ალბერთან, მაგრამ იგი მაინც უმოძრაო და ინერტულია.

ჟოზეფ ალბერი, “პატივისცემა კვადრატს”

ამ კონსტრუქტივისტულ აბსტრაქტულ ხელოვნებაში ტექნოლოგია და მექანიკურად აგებული საგნები უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე ბუნებრივად მოცემული საგნები, ჩვენი სხეული და ბუნება. ფიგურების სიმარტივე სტაბილურობის და უსაფრთხოების ილუზიას ბადებს, რადგან სიცოცხლე, თავის ბუნებრივ ფორმებში, ქაოტური და ცვალებადია. გეომეტრიული ფიგურა კი მარადიული და სრულქმნილია.

ტრადიციული და მოდერნული ხელოვნება – ორივე გვთავაზობდა რაღაცას – იქნებოდა ეს ობიექტური თუ სუბიექტური სამყარო, ეს ჯერ კიდევ არ იყო დასასრული, რესურსების და მნიშვნელობის გარეშე – ჯერ კიდევ არ იყო პოსტ-ხელოვნება, რომელმაც უფრო ნიჰილისტურად განაცხადა, რომ ყოველდღიურ ფენომენებთან შედარებით ხელოვნების ნაწარმოებები უმნიშვნელოა. მაღალი ხელოვნება ვერ შეედრება ტექნოლოგიის შედევრებს, რომელიც უფრო რელევანტურია ადამიანის განცდისათვის და ესთეტიკურადაც გამაოგნებელია.

ჯორჯ ბელოუ, „კლუბის ორივე წევრი“ (1909).

ამ იდეების ავტორია ალან კაპროვი – „პოსტ-ხელოვნების“ ცინიკური იდეის დეილუზიონირებული შემცნობელი (უწოდეთ მას კონცეპტუალური ხელოვნება, თუ გსურთ მისი პატივდება). კაპროვის აზრით, ზოგჯერ ჩვეულებრივი საყოფაცხოვრებო მოვლენა უფრო არის ხელოვნება, მთავარია ხელოვანმა გამოაცხადოს ფაქტი ხელოვნებად და სხვებიც დააჯეროს ამაში – დიახ, რეკლამა – ესაა ხელოვნება. „არახელოვნება უფროა ხელოვნება, ვიდრე ხელოვნების ხელოვნება“ – ამბობს კაპროვი, „შემთხვევითი, ტრანსის მსგავსი ხეტიალი მყიდველებისა სუპერმარკეტში უფრო მდიდარია, ვიდრე ნებისმიერი რამ, რაც კეთდება თანამედროვე ცეკვაში“.

ვინსენტ დეზიდერიო, „მძინარე ოჯახი“ (2008)

როგორ შეუძლია ხელოვნებას დაბრუნდეს ცხოვრების ნაგავსაყრელიდან? როგორ შეუძლია აღდგეს იმ საფლავიდან, რომელიც თავად გაითხარა? მან უნდა გათხაროს უფრო ღრმად, ვიდრე არის საფლავი და ჩააღწიოს ტაძარ-მღვიმეებამდე, სადაც პირველი საკრალური ხელოვნება შეიქმნა, სადაც წარმოიშვა ხელოვნება, თითქოს დედის წმინდა საშვილოსნოში, სადაც ჩვენი ცხოველური სხეული გაჩნდა მთელი თავისი არათვითცნობიერი უმანკოებით, უმანკოებით ცხოველებისა, რომელნიც სიმბოლურად გამოხატავენ მას მღვიმის ნახატებში, ცხოველებისა, რომელთანაც პირველი ხელოვანები გარდაუვლად აიგივებდნენ საკუთარ თავს, რადგან მათით ედგათ სული, მათით იკვებებოდნენ.

ფერდინანდ ჰოდლერი, „ღამე“ (1889-90)

პირველ მონადირე ხელოვანებს არ შეეძლოთ არ გაეცნობიერებინათ საკუთარი ცხოველური სხეული, რაც მიანიშნებს იმაზე, რომ მღვიმის კედელზე ცხოველების დახატვა – არაცნობიერი კანიბალიზმის კომპენსაცია იყო, რომ არაფერი ვთქვათ მათთან ნათესაობის გაცნობიერების ფაქტზე. ეს, ალბათ, ასევე იყო მათი ხელახლა შობის გზა – ცხოველების დაბრუნება მღვიმე-საშვილოსნოში, სადაც მათი თავიდან შობა და უკვდავყოფა მოხდებოდა. პირველი ხელოვანები თავიანთი თხევადი პიგმენტებით ხელახლა ანაყოფიერებდნენ მღვიმე საშვილოსნოს. (შეიძლება ითქვას, რომ ხელოვანები მუდამ ეძებენ მსხვერპლს, რომლითაც გამოიკვებებიან და რომელთაც ხელახლა შობენ, როგორც ხელოვნებას? )

მონადირე ხელოვანი არ იმონებს ცხოველს, როგორც ამას მიწათმოქმედი აკეთებს, არამედ ითვისებს მის იდენტობას მთლიანად მისი სხეულის შეჭმით, რითაც იძენს მათ ბუნებრივ ძალას, თუმცა თავადაც ცხოველია და მეტიც: ცხოველების მეფე, რადგან უფრო მეტი გონიერება აქვს ინსტინქტებში.

ლასკოს მღვიმის ნახატები

ცხოველებით შთაგონებული მღვიმის ხელოვნება პრეისტორიულია და ასევე აისტორიული – ეს არის მღვიმეში შეტანილი – ინტერნალიზებული, ხელოვნებად გარდაქმნილი ცოდნა და ხსოვნა იმისა, თუ რა ხარ – შეხსენება იმისა, რომ თანამედროვე ტანისამოსის შიგნით, რაც თითქოს ცივილიზებულად გაგრძნობინებს თავს, შენ მაინც გაქვს ცხოველური სხეული, რომელიც უფრო ახლოსაა სიცოცხლის წყაროსთან, ვიდრე ადამიანური სული.

თანამედროვე ხელოვნების ფუნქციაა კვლავ აღმოაჩინოს და გამოაჩინოს ეს ცხოველური სხეული. სხეულის ცხოველურობაზე ფოკუსირება და მისი დე-იდეალიზაცია დაიწყო ჟან ოგიუსტ დომინიკ ინგრესთან – „ოიდიპოსი ხსნის სფინქსის გამოცანას“, გაგრძელდა როდენთან – „ბალზაკის მონუმენტი“. აღსანიშნავია ჯორჯ ბელოუს „კლუბის ორივე წევრი“ (1909). ვინსენტ დეზიდერიოს „მძინარე ოჯახი“ (2008) უფრო მეტად გამოხატავს ცხოველურობას, ვიდრე ფერდინანდ ჰოდლერის „ღამე“ (1889-90).

ცალკე უნდა აღინიშნოს კურბეს უკომპრომისო რეალიზმი, უშიშარი ობიექტურობა. თუ რეალიზმი შეურაცხმყოფელია, როგორც ფსიქოანალიტიკოსმა – დონალდ ვინიკოფტმა თქვა, მაშინ კურბეს რეალიზმი უბოდიშო  შეურაცხყოფაა კლასიკური იდეალიზმისთვის. ასევე ჩვენი ტექნოლოგიური საზოგადოებისთვის, რომელსაც მექანიკური და ხელოვნური ცხოვრება ურჩევნია ბუნებრივს.

კურბე, “სამყაროს საწყისი”

დღეს ცხოველურობა გაქრა ხელოვნებიდან, იგი განიდევნა კონცეპტუალიზმის და მინიმალიზმის სახელოვნებო პათოლოგიების – მოდერნული ხელოვნების მკვდარი ბოლოების მიერ.

თანამედროვე ხელოვნების ამოცანა ტექნოლოგიურ საზოგადოებაში არის იმის შეხსენება, რომ „ადამიანი, უპირველესად და უმთავრესად, არის ცხოველი“, თუ გავიხსენებთ ერნესტ ბეკერის სიტყვებს და იქცევა ცხოველივით, როგორც ამას საჭიროზე მეტად ცხადს ხდის ყველა ომი, რომელშიც ადამიანები მოკვლის მიზნით ნადირობენ ერთმანეთზე, უკვე არა დაბალტექნოლოგიური შუბებით, არამედ მაღალტექნოლოგიური თოფებით და ბომბებით. „რაც არის იგი ამის გარდა, დაშენებულია მასზე“ – სიმართლე, რომელსაც უნდა დაეფუძნოს ხელოვნება და ხაზი გაუსვას მას, განსაკუთრებით მაშინ, როცა ადამიანები გახდნენ უფრო შესამჩნევად და დაუნდობლად ცხოველურები, ვიდრე ოდესმე.

როგორც ისტორიკოსი ერიკ ჰობსბომი წერს მეოცე საუკუნეში: „უფრო მეტი ადამიანი მოკლეს ან დაუშვეს მომკვდარიყო ადამიანის გადაწყვეტილებით, ვიდრე ოდესმე ისტორიაში“, რაც იმას ნიშნავს, რომ ხელოვნება, რომელიც ადამიანის სხეულებრივ ეგოს წარმოადგენს მთელი თავისი ანიმალისტური ბუნებით, არის ირონიულად ჰუმანისტური.   

კომენტარები

კომენტარი